1. Arambatzes, 13.
2. Balatsoukas, 19.
3. See Appendix.
4..Tymbas, 156: “September 12, 1961. A day full of labor and toil and mental anguish. I am laboring beyond my strength. With all my strength, I am mindful and take care for the benefit and progress of the ecclesiastical affairs of the Diocese. I become all things to all men, so that I may gain everyone for Christ. However, I am constantly being accused. I am unremittingly being attacked. My love finds no response”.

heology as a systematized field of study serves the Church, submitting to theoretical elaboration the wealth derived from the life and activity of those, who have been proclaimed by the Church as holy Fathers, “who, with their life and work, served as signposts in the life of the Church”¹, and investigating documented evidence regarding the work of eminent personalities, who have played a significant role in the endeavor of restoring ecclesiastical matters and regenerating the Greek people. The analysis and utilization of the Church of Greece’s proceedings over the course of the 20^th century has not been completed, if it can be assumed that it had ever begun systematically. One of the several matters still pending pertains to the study of the life and work of Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi, whose work, despite the great renown with regard to his person, has remained essentially unexplored. In the introduction of a recent publication dedicated to the hierarch, it states, “The ever-praised Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi was, as everyone acknowledges, a noteworthy, resplendent figure in the Church of Greece’s contemporary history”². Nevertheless, sources confirm that the reputation of Metropolitan Dionysios of Trikki as a “resplendent figure” was not and is still not acknowledged by everyone. Perhaps, it is sufficient at this point to refer to the letter of the Patriarch of Constantinople Maximus V to Metropolitan Philip of Drama³. Indeed, Metropolitan Dionysios himself notes in his diary that he is constantly being accused and unremittingly being attacked⁴. Metropolitan Gennadius of Paphos, in his letter to the Metropolitan of Kerkyra

5. Cades, 380: “He was insulted, he was taunted, he was slandered. What his enemies didn’t do to him! And yet, like Stephen the First Martyr, he would say, ‘Lord, do not hold this sin against them’”.
6.. Ibid., 373: ”I was very pleased when I read the statements of your calumniators in both Anaplasis and Eleutheros Cosmos. Thus, the matter is closed, and you were triumphantly justified”.
7. Basilopoulos, Athanasius, Metropolitan of Elia, Anaplasis, (March 1971), “Faithful unto Death”, 84; Strangus, 4969: “... indeed, he was considered to be most harsh and uncompromising, authoritarian
8. See Appendix.
9. In the Appendix, see the circumstance with regard to Metropolitan Chrysostom of Piraeus from Argolis, who, after many years of friendship with Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi, became his enemy, making harsh accusations against the latter after his death.
10..Heliades, Demetrius, Presbyter, Parish, (see the whole text in the Appendix of our post-graduate dissertation Pastoral Prospects in the Writings and Life of Metropolitan Dionysius of Trikki & Stagoi ): “The boast of our Holy Church, the President and Nestor of the Hierarchy, the Apostolic Hierarch Dionysios of Trikki & Stagoi, and the Great Leader of our Ecclesiastical Regeneration, is no longer among us. He is already seated by the Heavenly Altar. Aggrieved we consider the loss at this moment, though we are unable to fathom its enormity. Much time will pass before it even begins to become evident what the Church and our Greek Homeland have lost, on Sunday, January 4, 1970, when this Hierarch, though small in stature, Who affixed the seal of his immense personality indelibly upon our contemporary, turbulent ecclesiastical and national history, had fallen asleep in the Lord after a long, painful illness. Metropolitan Dionysios of Trikki was Great and exemplary in all things”.
11. Galanopoulos, Meletius, Metropolitan of Kythera, Anaplasis (March 1971), 57: “History – in the books of which Metropolitan Dionysius has already occupied splendid pages – when it will speak about the reconstructive and regenerative work, which has been accomplished and is being accomplished, and the personality of His Eminence Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi, will place him in an illustrious position, on the same level with the great ecclesiastical Fathers of contemporary history”. Gialuris, Chrysostom, Metropolitan of Chios, Anaplasis (March 1971), 16, 17: “An Evangelical and Patristic Figure. A preeminent, ecclesiastical personality, who will leave an era behind him... His heroic struggles for the majesty of our holy Church were the splendor of his patristic life. His life was a continuous and heroic offering to the Church”.

and Paxos Polycarp and the Metropolitan Theologus of Larissa, also refers to the enmity expressed toward Metropolitan Dionysius of Trikki ⁵. From another letter of his, certain information concerning calumnies against the Metropolitan of Trikki comes to light⁶. Others also accused him of extreme actions⁷. Sources have preserved the event of an anonymous libel against Metropolitan Dionysios of Trikki that circulated in 1963, to which the Metropolis responded with a communication in the newspaper Anagennesis on January 10, 1963, while, the next day, articles in defense of him were published in the Anagennesis, the Eleuthera Gnome, and the Eleuthero Bema⁸. Metropolitan Dionysios of Trikki also gained many enemies in 1965, fighting against the policy of transfers⁹. But the most severe criticism that was aimed at Metropolitan Dionysios of Trikki from most sides was due to the fact that he had served as a member of the Synod of the Excellent in 1967, whereas some of his contemporaries were simultaneously calling him an apostolic hierarch¹⁰ and placing him on the same level as the Fathers¹¹.

he present dissertation constitutes the first, academic approach to the personality and work of the hierarch with regard to the Patristic Tradition. From this position, I would like firstly to thank my supervising professor, Mr. Chris Arambatzes, from the bottom of my heart for his guidance in the course of this research, for his invaluable suggestions and creative proposals with regard to the writing of the present dissertation. I am also deeply indebted to Professor Demetrius Tselengides, who, with exceptional understanding, stood by me during the long duration of my studies in the Theological School of Thessalonica, providing me with moral support through all the difficulties. His advice was always invaluable. Also, I feel the need to express my fervent gratitude to the former President of the Highest Ecclesiastical Academy in Thessalonica, Professor of Patrology, Mr. Christopher Contakes, and to the former Director of Apostolike Diaconia, the theologian and attorney, Mr. Evangelos Leckos, whose help and whole-hearted contribution to my academic endeavor were most significant. For all my beloved instructors I pray that God may return their labors and toils in kind.
..........Sincere is my gratitude also from this position to the family of Ignatius Sacales, of blessed memory, whose wife, Aspasia, is the blood-related niece of the Metropolitan, daughter of his sister Ariadne. The present research was greatly benefitted by their recollections as the hierarch’s relatives and co-workers. The rare pictures of Metropolitan Dionysios of Trikki and chiefly his manuscripts, which will be published for the first time in the present dissertation, are due to their generous offering. My deepest gratitude to Ignatius and Aspasia’s daughter, the philologist Lena Sacales. And finally, I address my heart-felt gratitude to all those who contributed with the love of Christ and helped me in every way during the whole course of my post-graduate studies.

3.5. The Comeliness of Nature and the Exercise of the Mindset of Martyrdom ................................................................236
3.6. “The good shepherd lays down his life for the sheep” ........................................241

CHAPTER 4

The Significance of the Work of Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi

for Contemporary Spiritual Life

1. Priesthood.................................247
1.1. Charismatic Succession in the Priesthood .............................................247
1.2. The Basic Principles of the Priest ................................................................250
1.3. The Need for a Renewal of the Priesthood In Order To Confront the Problems of the
Third Millennium ................................256
2. Monasticism...................................260
2.1. Monasticism and Martyrdom ......261
2.2. The Place and Manner of Asceticism ...............................................................263
2.3. The Factors Necessary for a Revival
of Monasticism ....................................266
2.4. The Internal Regulation of Sacred Monasteries as a Practical Application of the Theoretical Structure of Metropolitan Dionysios of Trikki in the Endeavor to Regenerate Greek Monasticism ..........277

3. The Mindset of Martyrdom as the Antidote to the Contemporary Problem of the Crisis ..................280
3.1. The Cause of the Crisis .................280
3.2. The Interpretation of the Crisis ...285
3.3. The Therapy of the Crisis .............286


APPENDIX........................................299
BIBLIOGRAPHY.............................403

CHAPTER 3

The Hermeneutical Approach of the Patristic Tradition

by Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi

(Basic Theological Themes and Their Basis in the Patristic Tradition)

1. Priesthood................................149

1.1. The Teaching of the Synthesis of the Church as the Background to Teaching concerning the Priesthood by Metropolitan Dionysius of Trikki........150
1.2. The Teaching of Metropolitan Dionysios of Trikki concerning the Priesthood, based on the Holy Fathers, with the Teaching of Saint Chrysostom
as a Foundation ...................................151
1.2.a. The Priest as Teacher..................157
1.2.b. The Priest as Celebrant..............164
1.2.c. The Priest as Spiritual Physician.... ...............................................................168
1.3. Practical Application of the Apostle Paul’s Charge, “Let all things be done decently and in order” (I Cor. 14:40) ...............................................................174
1.3.a. Cleanliness, Order and Decorum of the Sacred Church ...............................176
1.3.b. Cleanliness and Decorum of the Celebrant ..............................................183
1.4. The Application of the Apostle Paul’s Teaching concerning the Faithful ......185
1.5. The High Priesthood .....................187
1.6. The Teaching concerning Love as the Conclusion to the Teaching concerning the Priesthood......................................193
2..Monasticism.....................................195
2.1. Monasticism and Martyrdom .....195
2.2. The Place and Manner of Asceticism ...............................................................199
2.3. Approaching the Crisis of Monasticism in the 20^th century .......204
2.4. The Apologetics of Monasticism..213
2.5. A New Interpretation of Monastic Service .................................................215
3..Martyrdom .............................219
3.1. The Origin and Content of the Manuscript ...........................................221
3.2. Torments or “The Week of Sufferings” (Passiones) ...........................................223
3.3. The Court-Martial, or Acta ..........228
3.4. Pastoral Work in Prisons .............229

TABLE OF CONTENTS

PROLOGUE..........................................9
TABLE OF CONTENTS ..................13
INTRODUCTION..............................17

CHAPTER I

The Life and Activity

of Metropolitan Dionysios

1. Uprooting from Asia Minor .............35
2. Asceticism on the Holy Mountain................................................36
3. Theological Studies at Halki .............38
4. Sacred Preacher and Abbot in the
Diocese of Methymna .................................................................39
5. Torments in the Prisons and
Concentration Camps of Germany .................................................................42
6. His Activity in Cyprus .......................43
7. His Activity in Lemnos .....................49
8. The Work of Dionysios as
Metropolitan of Trikki & Stagoe .................................................................54
9. His Work as Member of the Sacred
Synod .....................................................61
10. His Passing Away ............................69

CHAPTER 2

The Work of Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi as an Author

1. The Historical Contexts in which He Wrote .....................................................73
1.1. The Period Preceding the War.......74
1.2. The Period Immediately Following
the War ..................................................75
1.3. The Period in Lemnos ...................76
1.4. The Period of His Pastoral Capacity
as Metropolitan of Trikki&Stagoi.........77
1.5. A Catalogue of the Works Written by Metropolitan Dionysios of Trikki &
Stagoi in Chronological Order ..............79
2. Division of His Writings based
on Their Content ..........................80
2.1. Ecclesiastical Provisions.................81
2.1.a. Paternal Admonitions..................81
2.1.b. Proposals to the Synod................83
2.2. Pastoral Treatises............................87
2.2.a. he Priesthood according
to Saint Chrysostom.............................87
2.2.b. The Faithful Steward ...................91
2.2.c. Invitation ......................................98
2.3. Hagiological Texts.........................103
2.3.a. Martyrs ......................................106
2.3.b. The Faithful in Pain and in Death..
...............................................................111
2.3.c. Faithful unto Death....................115
2.3.d. Patristic Cycle of the Sunday
Gospel Readings ..................................120
2.3.e. Eastern Orthodox Monasti
cism according to Patristic Texts .......130
2.3.f. Pilgrimages.................................136
2.3.g. Hagiological Homilies...............139
2.4. Articles...........................................141
2.5. Instructive Treatises......................144

12. With the commencement of the revolution, a new spirit took hold of Greece (Stephanides, 765), a spirit that had already been formed theoretically during the 18^th century with Ad. Koraes as its chief representative (Cricones, 178) and which looked toward the secular West of the American and French Revolutions. The adherents of the Enlightenment “judged the establishment, society, the state, the church, and every institution with reason and science, with the intent of redeveloping them”. Thus, “the movement of the Enlightenment undermined faith in supernatural authority, denied revelation, ridiculed miracles, and impugned the principal dogmas of Christianity” and finally “wanted to form a society with no relation to the church” (Anastasiou, 458, 461). And while Orthodoxy and Greek ethnicity were still regarded as one and the same thing, the Church, year after year, gradually lost its position of predominance in the life of the individual and of the Greek Race (Frazee, 70).
13. Conidares, The Battle between Legality and Canonicity and the Foundation of Their Harmonization, 32.

he interpretation of the Patristic Tradition in Dionysios’ work must be examined in connection with the historical context of his time. Therefore, it is necessary to briefly review the historical events related to the study of this present dissertation.

..........The state of the Church in the 20^th century is deeply rooted in the period of the struggles for liberation in 1821, which had a religious character for the Greeks, and in which the Church played a leading role¹². Ever since the inception of the modern, Greek State’s formation, “the close-knit intertwinement of the relations between the Church and the State [commenced], as the State moreover transferred to the realm of the Church the disputes caused by political divergences, dictatorships, and movements”, but, above all, it led “to frequent, legislative interventions”¹³. The assassination of Capodistrias interrupted his negotiations with the Ecumenical Patriarchate concerning the restoration of relations, which had been severed by the outset of the Revolution of 1821. The advent of Otto and the Bavarian Regency effectuated the “definitive and irrevocable severance of the Greek Church’s relations with

14..Ibid., 40.
15.. Ibid., 42.
16.. Ibid., 51.
17.. Ibid., 53
18. Karagiannes, 27.
19..On the one side, those aligned with Queen Olga, and on the other, those with the populist Alexander Palles.
20. Nanakis, 55.
21. Stephanides, 694.

the Ecumenical Patriarchate”¹⁴. In 1833, the Synod of Bishops was convened, resulting in the issuance of a Decree, which “literally made the Church a vassal and poisoned its relations with the State. It has not been possible even today for the traces of this poison to be completely eradicated either from the organism of the State or that of the Church”¹⁵. With the Constitution of 1844, the Church’s administration passed to a “Synod of Bishops”. In 1850, the problem of the subversive proclamation of the Church of Greece’s independence, which took place in 1834, was resolved with the issuance by the Ecumenical Patriarchate of a Synodical Tome, which combined the proclamation of autocephaly with the consolidation of the canonical order in the newly-founded Church of Greece, “ordaining its self-governance on the basis of the sacred canons”¹⁶. The Parliament, however, rejected the Tome and in 1852 issued the Statutory Law, which “consolidated a civil-state system of relations with the Church”¹⁷.
..........In the beginning of the 20^th century, Greece found itself in the midst a deep crisis – political, economic, social, and moral¹⁸. In 1901, a new outburst in society, due to the publication of the Gospel’s translation¹⁹, deepened this division. Only the resignation of Metropolitan Procopius of Athens put an end to the dramatic events and bloodshed. Theocletus Menopoulos, who ascended the Metropolitan Throne of Athens in 1902, would influence the nation’s ecclesiastical and political life until 1922. Whereas up until then, not even one legislative bill had been passed, nor had any of the serious, ecclesiastical issues been confronted, Theocletus managed to fill several episcopal seats, which had been vacant for many years²⁰. In 1907, Eusebius Matthopoulos founded the Brotherhood of Theologians Zoe, with the intent of renewing ecclesiastical life and reforming society through religion. In 1908, Turkish officers, the so-called “New Turks”, “liberal patriots”²¹, revolted in Thessalonica.

22. Karagiannes, 31
23. Anastasiou, 679.
24. Anastasiou, 593.
25..Ibid, 593.
26. Bobolines, 204: “The Macedonian Struggles were long-standing, fierce, and very bloody. Because the struggles for Greek Macedonia were not conducted only against a conqueror of old, against the Turks, but also against an enemy, who had for centuries been insidious and dangerous: against the Bulgarian element...”.
27. Papagos, 19: for whom “in the conscience of the Nations, our small country had yet again imposed itself as a pioneer for liberation and ethnic dignity”.

Incited by the vision of transforming the Ottoman Empire into an ethnic state, they began to suppress Christians primarily, resulting in the Orthodox countries uniting against Turkey. In 1909, a new Revolution, known as the Goudi Coup, ripened and erupted, led by junior officers of the Greek army, who formed the “Military League”, with clergy as their spiritual leaders, such as Chrysostom Chrysostomides and Papadrakos²². The Revolution brought a new, regenerative spirit to the nation, which, among other things, called for the Church’s reorganisation²³. That same year, the Government of Mauromichales permitted the ecclesiastical law Concerning the General Ecclesiastical Fund and the Administration of Monasteries to pass. The following year, the law Concerning Parish Churches and Their Estate, Concerning the Qualifications of Priests and Their Salaries was issued. The “Military League” requested and, in the end, brought to Greece a promising, new politician from Crete, Eleutherios Venizelos, who assumed the responsibility of confronting the volatile situation in which the nation found itself. As a result of the Goudi Revolution[HM1], the Constitution of 1911, which differed from the former Constitutions in only a few respects, made one very important addition, that which forbade the translation of the Holy Scriptures without the previous approval of the Ecumenical Patriarchate. The period from 1912 to 1913 was that of the victorious Balkan Wars for Greece. In 1912, the first Balkan War was declared, which took on the “character of a crusade”²⁴. The Balkan States-Allies (Greece, Serbia, Bulgaria, and Montenegro) “seized nearly all of European Turkey”²⁵. In 1913, the Greek-Bulgarian War broke out among the former allies²⁶. In 1914, the struggles for Northern Epirus began²⁷, because, while the Greek Army had liberated Northern Epirus, “the First World War that had

28. Bobolines, 215.
29.. Ibid., 225.
30. Nanakis, 67: “Theocletus’ liability, as President of the autocephalous Church of Greece,lay in the fact that, at least personally, he did not want to differentiate from the events taking place, thus preserving the Church from its official convergence with a particular political faction, but he did take part in the anathematization”.
31. Angelopoulos, 39.
32. Andriopoulos, 19: “The Synod of the Excellent is a type of Synod that the Orthodox Church used many times. It is called Aristinden (that is, “Excellent”), because he who convened it determined as its members those who, in his opinion, are excellent, or excellent specifically for the purpose for which the Synod is convened. (For this reason, it is possible for a Synod to often be called Excellent, where those who are pleasing are preferred to those who are excellent). It is, however, an Extraordinary Synod, and, since the excellent are always few in number, it usually has very few members”.

erupted in the meantime subverted the Greek rights that had been agreed upon and recognized, and Northern Epirus, in the midst of numerous vicissitudes, still remained in thralldom”²⁸. The same year, the Turks began driving the Christians out of their state. “During the first six months of 1914 alone, 250,000 Greeks were banished by the New Turks or compelled to be expatriated from Asia Minor”²⁹. Regarding the administration of the Church, the Charter of 1852 was in force, which made a five-member Synod, and not the whole body of the Hierarchy, the highest ecclesiastical authority, and this five-member Synod controlled the standing Synod, being able to intervene in its composition. With regard to the Synod’s decisions, decisions could only be made in the presence of a royal commissioner. The political division between Venizelos’ supporters and the King’s supporters was transferred to the Church, culminating in Venizelos’ excommunication by the Synod in 1916. Venizelos revolted against the government in Athens and formed another temporary, national government in Thessalonica. The Metropolitan Theocletus of Athens did not agree, but he made no effort to publicly express his opinion³⁰. The “great spiritual fall and shame of the national division”³¹ characterize the period from 1917 to 1922. In 1917, the Allies helped Venizelos return to Athens, while King Constantine was compelled to leave the country, leaving the throne to his second-born son Alexander. Within a month, a Synod of the Excellent³² was convened, which removed Bishops who had stood by the King’s side and imprisoned them in monasteries by decision of the Ecclesiastical Supreme Court. Metropolitan Theocletus of Athens was deposed.

33. This was the fourth Synod of the Excellent that was convened after the liberation of Greece (see Matzuneas, 13).
34. Nanakis, 77.
35. Angelopoulos, 42.
36.. This fifth Synod of the Excellent was convened “by Royal Decree, on November 19, 1920...” (see Matzuneas, 14).
37. Anastasiou, 594.
38. Matzuneas, 14.

In 1918, the Synod of the Excellent under discussion³³ elected Meletius Metaxakis, who was favoured by the Venizelos government, as Metropolitan of Athens. Meletius assumed the rudder of the Church during a time, “when the realisation of a new world is being consummated, which is marked by the end of empires, the accompanying dissolution of the Ottoman Empire, but also the unavoidable redetermination of the Balkan States’ borders”³⁴. Meletius was an outspoken supporter of Venizelos, but his stance on the matter of the Church’s independence from civil-state authorities inspired hope that the Church’s course was starting to follow the right path. Also, Meletius Metaxakis, as Metropolitan of Athens, developed considerable activity within a short time period, enhancing preaching and ecclesiastical education³⁵. In 1920 however, Venizelos lost the elections, and D. Ralles, a supporter of the King, was elected. A change within the body of the Church followed, as Theocletus Menopoulos returned to the Throne of Athens, instead of Meletius³⁶. In 1920, the regime of the New Turks was dissolved, and Mustapha Kemal emerged, who had organized the Turkish army in Asia Minor. In 1922, the Asia-Minor catastrophe was carried out. Besides the appalling carnage, the final uprooting of the Greeks from Asia Minor and Pontus took place with the population exchange³⁷. The dramatic events of the Asia-Minor catastrophe provoked the revolution of N. Plasteras in 1922 and brought a military prevalence to bear on political events, resulting in the resignation and departure of King Constantine again. The reformers returned; a series of reformative legislative bills were voted. A Synod of the Excellent (the sixth in a row³⁸) was convened, which nullified all previous decrees, with Chrysostom Papadopoulos as Archbishop of Athens this time (who was ordained on February 25, 1923).

39. Nanakis, 53.
40. Anastasiou, 680
41. In 1923, the seventh Synod of the Excellent was convened “by Dictatorial Decree under the government of N. Plasteras”, with the intent of “applying and executing... the decision of the Revolution concerning the dethronement of elderly Bishops and the transfer of other Bishops, who do not belong to the Anti-Royalist Party” (Matzuneas, 14).
42. Coliopoulos, 285.
43. By Legislative Decree of Theodore Pangalos, the eighth Synod of the Excellent had been convened in 1925 (Matzuneas, 14).
44. Anastasiou, 680.
45.. Ibid., 681.

However, the Charter of 1923 did not correspond to the canons of Canonical Ecclesiastical Law³⁹. According to this Charter, a five-member Synod of the Hierarchy, which would meet only once a year, would administer the Church, whereas, during the remaining time of the year, the Archbishop would administer the Church, carrying out the Synod’s decisions⁴⁰. Consequently, it was impossible for the whole body of the Hierarchy to convene in order to discuss greater ecclesiastical matters and to make decisions concerning issues of greater significance. During that year⁴¹ of 1923, Greek “was a country militarily defeated, politically divided, internationally isolated, and threatened by its neighboring countries, economically faltering, and compelled to take care of more than one million indigent and homeless refuges”⁴². These were the years of the first Greek Republic (1924 – 1936). In 1925, the dictator Pangalos⁴³ carried out yet another expropriation of ecclesiastical property⁴⁴. In 1928, the Dioceses of the New Lands were officially subsumed into the jurisdiction of the Church of Greece, but the Ecumenical Patriarchate kept its spiritual rights with regard to them. In 1931 and 1932, Laws 5187 and 5438 were voted, which established a mixed system in the administration of the Church. The Synod of the Hierarchy would meet once a year, whereas the Standing Synod would function throughout the duration of the entire year⁴⁵. Regarding the Estate of the Church, the abrogation in 1930 of the General Ecclesiastical Fund and the founding of the Agency for the Administration of the Ecclesiastical Estate (AAEE) in its stead brought about a great change. Out of all the country’s internal problems, the greatest was the population exchange with Turkey, and, on an external level, the problems with Serbia, Bulgaria, and Turkey, along with the Cypriot issue.

46. Gazes, 203.
47. Matzuneas, 14-15: “This Synod continued until 1945 with hardly any variation of persons...”.
48. Sboronos, 145: “Human casualties reached 7 – 8% of the population, agricultural production was reduced by more than 70%, shipping lost more than 73% of its tonnage, the country’s infrastructure had almost been completely destroyed. More than one thousand villages had been destroyed, the currency had been reduced to nothing”.
49. Karagiannes, 66.
50. Matzuneas, 15.

While, in the Church, the greatest of its internal problems was the issue of the New Calendar, which the Church accepted from the state in 1924, and this issue culminated in 1935. In the decades of 1920 and 1930, the labour and communist movement began to emerge. The Church reacted, entrusting the task of writing a study on the matter of communism to the theologian Panagiotes Trembelas, which was published in 1925. During the period from 1924 to 1925, anti-communist groups and organisations were created to confront communism. At the same time, Greek feminism was progressing rapidly, the transformation of which took place “from the early stage of its appearance on issues concerning family and education, and based on the model of ‘patriotic motherhood’, to the sphere of contesting political and social rights”⁴⁶. The death of Archbishop Chrysostom of Athens in 1938 caused concern for the dictator Metaxas regarding the choice of his successor. In the end, Metropolitan Chrysanthus of Trebizond was elected, but the Synod of the Excellent (the ninth in a row⁴⁷) in 1941 would cease Chrysanthus’ service as Archbishop and would bring Damascenos in his stead. The Second World War, the occupation of the country by the Germans, Italians, and Bulgarians, and the internal turmoil, which ended up in civil war during the period of 1946 – 1949, had devastated the country⁴⁸. And the two Metropolitans, whowere rivals for the Throne of Athens, worked intensively during the years of the occupation. Damascenos managed to have the clergy remunerated from the Public Treasury. Also, the Charter (Law 671/1943), which was in force, almost in its entirety, up until the April dictatorship (1967), was the result of his work. Chrysanthus became the King’s representative in Greece and approved the form, manner, and extent of the resistance in Greece⁴⁹. On October 12, 1944, the Germans left Athens, but then the civil war broke out. For their part, the English allies demanded that King George assign Metropolitan Damascenos instead of Chrysanthus as regent. In 1945, the tenth Synod of the Excellent was convened “by the Regent-Archbishop Damascenos”⁵⁰,

51. Karagiannes, 92.
52. Angelopoulos, 58.
53. Karagiannes, 101: “The Hierarch’s stance concerning the great, national issue of Cyprus is timid, indecisive, and hesitant. The Archbishop, despite the fact that he was the President of the Pan-Hellenic Committee for the Union of Cyprus (P.C.U.C.), did not deviate even for a moment from the official line of the post civil-war governments, even when this led to unacceptable compromises, which provoked the rage of the people and the leadership of Cypriot Hellenism, the head of which was Archbishop Macarius”.

having as its aim the ordination of new Bishops. On September 27, 1946, George returned to Greece and, while the civil war was being waged, the matter concerning the Archbishop was still ongoing. Members of Parliament and Metropolitans exerted pressure, so that Damascenos would be removed. George again received a negative answer from the British Government, and Damascenos remained in his position as Archbishop of Athens until his death on May 20, 1949. George had never signed Chrysanthus’ resignation, which would imply his recognition as Archbishop of Athens from 1938 to 1941, and finally this request of Chrysanthus would be satisfied, but again only in part, after the election of Damascenos’ successor, Metropolitan Sypridon of Ioannina, about 50 days before Chrysanthus’ death. During the years of the civil war, the Church unreservedly sided with the royal government in Athens, removed all the clergy who had been enlisted in the National Liberation Front or had cooperated with it, and, besides the encyclicals of the Sacred Synod that condemned the Left, there was a very dynamic presence of clergy in the military corps, thus setting the foundation for a close relationship with the Armed Forces. The activity of the organisation of theologians Zoe was decisive in the ideological and political struggle against the Left⁵¹. During the period from 1940 to 1950, “this brotherhood offered constructive work in difficult times... a leader in the field for the country’s spiritual reconstruction, with catechism and preaching and concrete deeds of philanthropy”⁵². In the Constitution of 1952, the Church again presented a status of statehood, dependent on the course of political authority, as became evident in the Cypriot issue⁵³. Spyridon died on March 21, 1956. Metropolitan Dorotheus of Larissa was elected as the new Archbishop of Athens (who died 17 months later, however). Dorotheus’ period as Archbishop of Athens is marked by a publication in the press concerning an investigation into ecclesiastical affairs, which most likely had been exaggerated.

54. Andriopoulos, 9.
55.. Ibid., 10.
56. Karagiannes, 117: “The support for Theocletus is achieved with meetings that take place in the homes of Metropolitans. And the Metropolitan of Patras, when he ascends the Archbishop’s Throne, returns the favor, securing larger metropolises for ten of his supporters through ‘transfers’...”.
57..Ibid., 118.
58. Galanopoulos, Meletius, former Metropolitan of Kythera, Anaplasis (March 1971), “The Virtuous Hierarch”, 56: “The severe judgments of the Sacred Canons against the transfer of Bishops (when he had the opportunity to study and to delve more deeply into this) made a very deep impression on him. It held him in deep thoughts. What had he done!... Pressured by his friends and finding himself in such a psychological state, where it was impossible for him to refuse, not having studied the matter of the transfer of Bishops in depth, he accepted the transfer. But he would speak to me about this very ruefully”.
59. Ibid.: “He did not pursue a transfer, because he wanted to leave the small Diocese of Lemnos, in order to go to a larger one... He did not have possessions, he was above money: he died a poor man!”

oThe Church, however, did not take any position, and, while the Press’ divulgences were regarding serious acts of misconduct by Church representatives – on matters of morality and greed – it did not take any proportionate actions along with ensuing measures, so that either it might protest the calumny against the clergy or punish in an exemplary fashion those guilty of misconduct⁵⁴. This was one of the two dominant ecclesiastical problems that provoked the indignation of the people during the period after the Second World War. The second was the transfer of Bishops. The matter of transfers was presented as a problem, because “it was regarded as a means of exchange for the Church’s administrators and a means of enrichment for those who were transferred”⁵⁵. On May 11, 1957, Metropolitan of Patras Theocletus succeeded Dorotheus, in the manner of whose election the problem of transfers was again presented as a scandal⁵⁶. In September of 1958, Theocletus, as president of the Pan-Hellenic Committee for the Union of Cyprus (PCUC), “astonishes the Government of Karamanles”⁵⁷, condemning the atrocities of the English in Cyprus in his official communication. The year 1959 was marked by a great crisis, when the issue of the so-called “transfers” was again provoked and brought about division within the Hierarchy, because a certain number of Metropolitans supported the abrogation of “transfers” (as did the government of C. Karamanles moreover), while the remaining Metropolitans were in favour of it. It is characteristic that, under Theocletus in 1959, Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi became Metropolitan of Trikki & Stagoi instead of Lemnos by transfer. However, after this, Dionysios fought against the system of transfers⁵⁸. In the circumstance of the Metropolitan of Trikki, according to the former Metropolitan Meletius of Kythera, the transfer did not take place for the sake of monetary gain⁵⁹.

o60..Lemnos, February 9, 1959, main article: “Up until yesterday, we were at ease from this standpoint. We glorified our good God, because He had sent us a worthy Hierarch during a difficult period, the hard-working and zealous spiritual Shepherd, the progressive and untiring Bishop, the kind Master who is free of greed, the upright and sincere Leader, our magnanimous and merciful Head... Now we are orphaned... Lemnos will feel his absence profoundly, as it had felt his presence from the beginning... We had given thanks to the Most-High God, because, after many years of sterility, we had been deemed worthy to have a Metropolitan who was worthy of his high mission, of his God-pleasing work... It is a very difficult time now...”.
61.. Eleuthera Gnome, March 8, 1959, “With Enthusiasm the People of Our City Will Welcome His Eminence, Metropolitan Dionysios of Trikki”: “From this day on, the Sacred Metropolis of Trikki & Stagoi has its Metropolitan, who is more than worthy, who had been sorely tried in prison, the concentration camps, and torture chambers, who was not afraid of death itself, which was threatening him every moment. Dionysios survived all of these things, because God loved him and because He loved us, all the faithful of the Sacred Metropolis of Trikki & Stagoi who bear the name of Christ, so that he may be placed as our elect Hierarch, and that we may know him through his work of philanthropy, of elevating our region’s ecclesiastical affairs, and of improving our sacred clergy’s position”.
Tymbas, 21-2: “Moreover, with indescribable enthusiasm, the people of Trikala received the decision of the Sacred Synod, because they knew that Dionysios (Haralambous) was one of the excellent and holy Hierarchs of the Church of Greece, an indefatigable laborer of the Gospel and a zealot of its paternal traditions. The glorious eleven-year period that followed proved that the Christians of the Sacred Diocese of Trikki & Stagoi were right”.
62.. Ereuna, March 9, 1959, “The New Metropolitan”: “That, however, which crowns the new Hierarch’s personality is his widely acknowledged piety and holiness”. Mangliveras, Dionysios, Anaplasis (March 1971), “In Memory of Dionyios”, 58: “... the radiance of his personality and activity had gone beyond the narrow bounds of his Metropolis and had conquered, without exaggeration, the entire Greek people. And this is due to the fact that Dionysios had imposed himself upon the common conscience as a shepherd, as an author, as an ecclesiastical leader, as a Person”.
63.. Anagennesis, February 4, 1959: “... the Sacred Diocese of Trikki & Stagoi is regarded as a great and ancient Diocese,

The newspapers of that period wrote that the transfer under discussion caused profound sorrow for the people of Lemnos⁶⁰, while for the people of Trikala great enthusiasm⁶¹. Again, according to the newspapers, the personality of Dionysius Haralambous was widely known to the Greek people⁶² and was not connected with any scandal in their conscience; on the contrary, his moral standing was respected by public opinion⁶³.

which is accustomed to being filled by means of transfer... the Metropolitan Dionysios of Lemnos is one of the excellent Hierarchs, a true Levite, and he is distinguished for his austere commitment to his religious duties and his great national and social activity. In general, the new Chief Shepherd of our flock is adorned with all the rare qualifications that are fitting for a true Hierarch who is worthy of his mission... he is 54 years old... during the occupation, he was imprisoned by the invading forces... for the national activity that he had developed for the liberation of our homeland”. Ereuna, March 8, 1959: “... in the person of the new Hierarch, a truly patristic figure gleams, concentrating assets, rarely encountered in one and the same person... an educated person and indeed a prolific author. He is the humble Levite, who knows how to serve everyone tirelessly and selflessly. His humility, however, is combined with indefatigable activity, as is his mild character with a resolute will for striving. His detachment from money while in Lemnos has become proverbial...” Democratice Elpis, February 8, 1959, “Letters Exchanged between Mr. Bambetsos and the Archbishop”: “Upon the placement of Metropolitan Dionysios of Lemnos in Trikala, the Archbishop immediately announced his election to Mr. Vamvetsos in a letter written by his own hand, characterizing him as ‘a man who has served the Church and our Race, who has endured prisons and exile during the Occupation’. And he expresses his conviction that ‘he has gathered all the qualifications of the good Shepherd, who sacrificed his life for the sheep, as he did also for his fellow captives, and he will meet both Your expectations and those of the Christian faithful’”.
64. Cades, 383.
65. Tymbas, 111: “His esteem was great. His personality preeminent”.
66.. Ibid., 104-105.
67. Karagiannes, 132.
68. Tymbas, 105: “Your election as Archbishop of Athens and all Greece has provoked a terrible uproar and cast our most-holy Church into a vicissitude without precedent. We have become a spectacle both to men and to angels. We are derided, we are taunted, we are despised. The pious Greek Clergy and People lament and anguish. Only the enemies of our Homeland and Church rejoice and celebrate. We beg and beseech you that you may help the Church come out of this unprecedented crisis by resigning. Your resignation, for the sake of the pacification of the Church, will stir the clergy and the people and will preserve your esteem. Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi”.

They knew him as “an excellent patriot”⁶⁴ and worthy “Hierarch”⁶⁵. On January 8, 1962, Theocletus died, and Metropolitan of Attica James was elected Archbishop of Athens. His election became the cause for “a great crisis to break out in the life of the Governing Church of Greece”⁶⁶. This vicissitude pertained to accusations that were being circulated by environments external to the Church with regard to the moral character of Archbishop James. The Metropolitans, while they were keeping an obvious distance from the newly-elected Archbishop, were secretly sending him congratulatory telegrams⁶⁷. According to Protopresbyter Polycarp Tymbas’ testimony, Dionysios sent a telegram to James⁶⁸, requesting that he resign. The telegram was published in the Ethnicos Keryx

69. See Appendix, Proposal to the Hierarchy of the Church of Greece (October 4, 1963).
70. In the personal archive of Metropolitan Dionysios of Trikki, there is a letter to Father Stavros, which reveals Dionysios’ anguish concerning the state of the Church at that time: “October 6, 1964. My dear Father Stavros, ... Our ecclesiastical affairs are not well, and they are increasingly becoming worse. Unfortunately, we, as the Hierarchy of the Church, were not able to surpass our meanness and weakness, in order to elevate an Archbishop with principles and a clear directive and strength of will. Thus, everything has stagnated, and an unprecedented perplexity prevails, and acts of recalcitrance and disorder occur on a daily basis. So that the validity of the Church may yet be increasingly abased, and the prestige of the Archbishop’s office may be irreparably damaged. I weep, my beloved, and I lament, seeing this bleak state of our Ecclesiastical affairs. The frustration that has taken hold of me urges me to abdicate the Metropolitan Throne and retire to some remote, serene place, lamenting our degeneration and praying for the regeneration and restoration of our Church”.

(issue January 17, 1962) as the main article. In the end, James was compelled to resign, and Chrysostom II, from Philippi (Kavala), was elected in his stead, assuming the rudder of the Church at a time of general instability, inheriting two basic matters that were pending: the composition of the Church’s new Charter that would replace the law of 1943 that had been issued during the occupation and the issue of “transfers”. In the personal archive of Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi, a proposal of his to the Sacred Synod, dated October 4, 1963, has been kept, where he recommends to the Hierarchy that the issue of transfers be studied comprehensively, so that all the people may be benefitted by whatever they decide to do⁶⁹. From February of 1964, the government of George Papandreou assumed power, which again attempted to impose the policy of “transfers”⁷⁰. In 1965, after the “events in July”, George Athanasiades-Novas became head of the government instead of G. Papandreou, and his government placed the country into a period of crisis, which would result in the dictatorship of April 21, 1967. The period during 1965 was regarded as critical for the Church of Greece also. With the imposition of the dictatorship of the Colonels in April of 1967, a Synod of the Excellent was convened, which elected Archimandrite Jerome Kotsones as Archbishop. Metropolitan Dionysios of Trikki was one of the eight Metropolitans who had agreed to take part as members of this Synod and one of the two who completed the three-member committee for the Archbishop’s election.

71. Tymbas, 111: “Undoubtedly, the ever-memorable Dionysios, who lived his life ‘in holiness and righteousness’, emerged as the soul of the Synod of the Excellent. If he had so desired, he could have been elected Archbishop of Athens and All Greece, truly ‘by the vote of the clergy and the laity’. But he was a profoundly moderate and sincerely humble person. The eyes of everyone at that time were turned towards him...”.
72. Curculas, Constantine, Director-General of Religions, Anaplasis (March 1971), “Metropolitan Dionysios of Trikki: A Genuine and Mighty Agonist”, 33: “When the elderly Archbishop Chrysostom became ill shortly after, there was a discussion concerning his successor, in which Metropolitan of Trikki Dionysius’ name was mentioned by very influential people, and the Metropolitan answered in these words: “Since Jerome is alive and well, I regard even the thought of my own promotion as a sin”.
73. Manitakis, 25.
74. Papadopoulos, 224.
75. Christophorides & Rhossiou, 23.

Testimonies have been preserved that Dionysios was destined for the Archbishop’s Throne of Athens⁷¹, but he refused⁷².
..........The Clergy. After the Revolution of 1821, the clergy were demeaned mentally and economically⁷³. The first Governor of the free state of Greece, John Capodistrias, actively contributed to the foundation of the first Ecclesiastical School on Poros in 1830, which however was dissolved after the founder’s death. Regarding the Greek clergy’s education under Otto’s Regency, Chrysostom Papadopoulos writes characteristically, “...the first organizer of the (Church’s) administration, Georg Maurer, noted that, out of a thousand priests in Greece, ten were able to write their own name, yet he attributed such a tendency to the ecclesiastical affairs of the country, so that for nearly one hundred years, it was not possible for the parish clergy’s situation to improve, in terms of education and a dignified, economic subsistence”⁷⁴. However, in 1833, formal Education began in Greece and, over the course of 180 years, “more than 65 primary schools and specialized schools were founded”, the most prominent of which was the first official Seminary of the Greek State”⁷⁵, Rizarios Ecclesiastical School. In 1837, the Theological School of the University of Athens was founded. In 1856, the first fundamental Law, (367 Concerning Seminaries) for the establishment of Schools for Ecclesiastical Education, was enacted. The first paragraph of this Law stipulated that a yearly contribution from the Sacred Monasteries be given for the Seminaries’ maintenance. This maintenance from the Monasteries’ yearly contributions would continue until 1909,

76. Christophorides & Rhossiou, 35.
77. Papadopoulos, 227.
78.. Ibid., 229.
79. Christophorides & Rhossiou, 120.
80.. Ibid., 121.
81.. Ibid., 170.

when, with Law 3414 (Concerning the General Ecclesiastical Fund and the Administration of the Monasteries), the General Ecclesiastical Fund would be founded, one of the aims of which would be “salaries for sacred preachers, teachers, and professors of sacred lessons”⁷⁶. The first organisation of the Church’s administration, which determined the Church’s subjugation to the state, transferred the administration of the parish churches to the municipalities and communities. The mayor was now the absolute sovereign over the parish church⁷⁷. Some changes in this field began to appear with the revolution in 1909, but a radical change took place in 1932, the whole essence of which can be seen in the formulation of the Law Concerning Parish Churches and Parish Priests and the Fund for the Earnings and of Greece’s Clergy⁷⁸. With this law, the basic salary and retirement of priests were determined. The Seminaries, along with priests’ preparation as teaching personnel, also had an agricultural orientation “as an absolute necessity for society”⁷⁹, up until the post-war period. Indeed, during this period from 1910 to 1920, which is characterized by particular interest in agriculture, many schools were created, such as the ecclesiastical schools, which were orientated toward agricultural education. This system of the clergy’s education, however, had become a cause of vital concern for the state authorities, until, in 1926, the Government endeavored to abrogate the Seminaries and restrict their number to 6, as the criterion for the Seminaries was completely misguided, because “it does not avail the Church, since the Seminaries’ graduates would certainly continue as teachers, and it harms education, since it produces half-learned teachers”⁸⁰. In 1943, the Theological School of the University of Thessalonica was founded. From 1945 to 1950, the reorganisation of Ecclesiastical Education took place, thanks to John Karmires in his position as Director-General of Religions in the Ministry of Education and Religions, by the actions of whom “the ordination of Priests without qualifications [is forbidden], and matters concerning classification, retirement, hospital care, and salaries of Priests are regulated”⁸¹.

82. Anastasiou, 625.
83. Stephanides, 759: “Each skete comprised a unified building (return to the coenobitic system) or several huts around one church (return to the ancient lauras)”.
84. Frazee, 67.
85. Papadopoulos, 196.
86. Stephanides, 763.
87. Frazee, 134
88. Cricones, 180-181.

.....Monasticism. After the fall of Constantinople, the monasteries “were the depositories of the ancestral treasures and the schools of the people”⁸²; however, at the same time, idiorrhythmic monasteries were multiplying, which contributed to the decline of monasticism. The flourishing of the idiorrhythmic system, which consequently constituted the greatest degeneration of monastic life, prevailed during the 16^th century. Yet this critical period also saw the most vigorous reactions with regard to the prevailing condition. Firstly, many monks abandoned the idiorrhythmic monasteries and founded new sketes, in which they devoted themselves to a stricter monastic life⁸³. Secondly, the patriarchs also fought against the idiorrhythmic system, such as Patriarch Jeremiah II of Constantinople, Patriarch Sylvester of Alexandria, and Patriarch Sophronius of Jerusalem. These reactions resulted in a return to the coenobitic system, but this improvement did not last for long. In 1821, the monasteries actively supported the Revolution: the monks took part in the battles, they melted the copper in the monasteries, even the door handles, in order to make ammunition, and the monasteries themselves were used as shelters for refugees⁸⁴. Moreover, the flag that symbolized the struggle for liberation was raised by Metropolitan Germanus of Old Patras in the historic monastery of the Holy Laura⁸⁵. But immediately after the liberation struggles of 1821, Adamantine Koraes, who was writing about the Church of Greece’s autonomy from the Patriarchate and the reformation within the Church⁸⁶, would exercise the sharpest criticism against monasticism: “According to Koraes, the greatest evil that was plaguing the Orthodox Church was the fact that ‘it was living under the yoke of monks bearing titles of honor’”⁸⁷. Koraes regarded monks as heretics, originating from a sect called the abstainers. He regarded them as exploiters of the Greek Race, agitators of society, that they brought about the alienation of religion, making it long and tiresome, and they reduced it to a “monk’s religion”⁸⁸. The beginning of Greek monasticism’s ruin started in 1833, when the Regency (one member of which, Theocletus Pharmacides,

89. Karagiannes 15.
90. Frazee, 156.
91. Karagiannes, 17.
92.. Ibid., 23.
93. Anastasiou, 632

was deeply influenced by Koraes’ ideas), divested the monasteries from the Church’s jurisdiction, subjecting them to the state. The Regency determined that all the monasteries in the country with less than three monks would close, as well as the monasteries that had been destroyed, without taking into consideration the number of monks in them, and from the sequestration of these monasteries’ estates, an Ecclesiastical Fund would be created, which would take care of the clergy’s salary⁸⁹. A month later, by royal decree, 412 out of 545 men’s monasteries and 15 out of 18 women’s monasteries are dissolved. The monasterial estate was sequestered, robbed, destroyed, and the monks were violently driven out of their monasteries. 2,000 monks from the monasteries that the Regency had abolished had to be settled into the remaining 148 monasteries, which were being taxed both by local administrations and the central government⁹⁰. In his Memoirs, Makriyiannes relates that the monks driven out of their monasteries died in the streets from hunger, and he clearly identifies the guilty: “the cursed politicians of our homeland and corrupt bishops”⁹¹. The monks took part in the uprisings of the people, who resented the Bavarian regime. And the monks themselves stirred up the people in protest, as occurred in the circumstance of Papoulakos (Monk Christopher Panagiotopoulos), who, after he was arrested, was in prison, where they also kept another 150 monks imprisoned⁹². This great catastrophe of Greek monasticism would plunge it into a profound crisis, and the endeavor to restore it would take place only after the Second World War.
^..........Theological and Spiritual Movement. During the 18^th century, western philosophy and modern science began to influence theologians, who, in the 19^th century, became more systematic and started using scientific methods, following the standards of German theology⁹³. According to Professor A. Angelopoulos, the theological movement in Greece from the Greek Revolution to the first three decades of the 20^th century systematically and, later on, circumstantially presented two very basic characteristics. “The first is a turn toward a deeper study of the writings of the Church Fathers...

94. Angelopoulos, 134.
95. Philoptochos Brotherhood in Thessalonica, Nicholas Lubares: Philosopher, Educator and Theologian, from Chris Arambatzes’ article entitled “The Tradition of the Church in the Work of Nicholas Lubares”, 91.

The other characteristic is that some distinguished theologians, despite their conservatism, did not reject the European spirit and, for this reason, transferred to the Church, under the influence of the Enlightenment, the basic ideas of western, religious reflection, and chiefly the principle concerning the preference of morality over dogma (pietism). This idea is foreign to the essence of Orthodoxy, in which the living out of salvation is pursued exclusively through experience and the piety of the Church, and not through individual faith, individual virtue, and individual piety”⁹⁴. Post-war theology proceeded within the contexts of an “anti-materialistic and anti-communistic rhetoric”⁹⁵, since it had started returning to the Fathers.

96. Haralambous, Monasticism and the Contemporary World, 11.
97.. During the First Balkan War, Lesbos came into Greek hands again.
98. Tymbas, 13.
99. Haralambous, Monasticism and the Contemporary World, 11.

etropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi (lay name Constantine Giabastsas) was born in 1907 in Avcilar, Edremit in Asia Minor. His pious and affectionate parents⁹⁶, Haralambos and Cleopatra Giabastsas, had seven children: Eustratius, Chrysanthe, Catherine, Marianthe, Ariadne, Constantine, and Andronike. His father was an olive-oil merchant. His mother Cleopatra took care of the Christian upbringing of their children, and she taught young Constantine to study the Holy Scriptures and to pray. Toward the end of 1913, the persecutions against the Greeks of Eastern Thrace had begun, and, in May of 1914, the persecutions extended to western Asia Minor. Dionysiuos’ family was compelled to settle in Stypsi, Lesbos⁹⁷, from where Dionysios’ parents were descended. There, young Constantine would learn his first lessons in Elementary School⁹⁸. In 1919, after the Ottoman defeat, thousands of Greek refugees returned from the interior of Anatolia, from Macedonia and Thrace, in order to settle again along the coasts and especially the seaboard of the Aegean, which were under Greek military control. It is likely that Dionysius’ family was among those who returned, or at least a portion of their family, because the slaughter of his parents and two siblings by the Turks⁹⁹, which would not have occurred if they had remained on Lesbos, cannot be explained otherwise. After the tragic events of the catastrophe in Asia Minor, only three siblings, out of their nine-member family, were saved: Marianthe, Ariadne, and Constantine,

100 Ibid, 11
101. See in the Appendix, “Prayer”: “Your paternal compassion could not bear to see me always wandering in this place: falling, being smitten, bleeding, being wounded, and lastly running the risk of being devoured by Satan, as the sheep, which is cut off from the flock and wanders by itself on the mountain, is devoured by the wolf. And you, who are the Good Shepherd, came forth to seek me. You found me where and as was not fitting. And with the skill that only your divine hand has, you drew me close to you. You led me to the garden of Your Most Pure Mother”.
102. Michaelides, 17: “The collapse of the front and the persecution and uprooting of Hellenism from Asia Minor intervened then. The expatriated leave, most of them to the islands, and it was decided by the Two Bodies of the Patriarchates that a patriarchal exarch be sent there to console and tend, to shelter and sustain the refugees. Dionysios was regarded as suitable for this. He leaves at the end of August in 1922 for Lesbos”.

who, as a refugee from Asia Minor in Greece, changed his surname from Giabastsas to Haralambous, adopting the name of his father as a surname. We do not know about the events in his life between the years 1922 – 1924. He [HM1] himself characterizes that time period as “a critical moment”¹⁰⁰. Some of Dionysios’ close co-workers related that Constantine, a wandering orphan then, sought out an aunt of his, who treated him however so pitilessly that he lost all hope of any human protection and, from then on, turned exclusively to God for all help, support, and consolation¹⁰¹. There is one other version however: Dionysios’ future Elder and Patron at the Halki School, Metropolitan Dionysios Menas (of Bryoula then) (1879-1951), arrived in Lesbos during the same time period, sent by the Ecumenical Patriarchate in order to support the suffering people from Asia Minor¹⁰². Soon after, his election as Metropolitan of Methymna was communicated to him by telegram from the Patriarchate, and, on November 17, 1922, he assumed his duties. It is likely, therefore, that Dionysius became acquainted with him then, that he was with him until 1924, and that, with his help, his decision to become a monk on the Holy Mountain had been determined. We do not preclude this possibility; however, besides the fact that both of them were on Lesbos in 1922, we do not have any other relevant information.

103. Balatsukas, 23-24.
104. Haralambous, Monasticism and the Contemporary World, 22.
105.. Ibid., 20: “Often, delighting in the divinely inspired works of the great Patriarch Chrysostom, I was overcome with such a sacred enthusiasm and emotion, that I would embrace the book and kiss it reverently”.
106.. Ibid., 19-20: “My ever-memorable Elder had never attended any Higher-Level School. Yet, he had mastery of so much! Many people, who have been secularly educated, would have certainly envied him. Not only did he study continuously, but he also fervently exhorted me to study as well”.
107.. Ibid., 20: “What persistence he would display in bringing me into contact with books, in making me love them, so that ‘they would never fall out of my hands’, as he used to say! And studying was one of my most profound joys and fulfillments. I was being taught. I was being benefitted. I was being edified. I was rejoicing with ineffable joy”.
108.. Ibid.: “And the reverend Elder Zosimas of blessed repose did not only insist on binding me inextricably to books, but he also exercised me in attentiveness and contemplation”.
109. Gialuris, Chrysostom, Metropolitan of Chios, Anaplasis (March 1971), 19: “Above all else, he was mighty in prayer, a man of contemplation and attentiveness”.
110.. Mastrogiannopoulos, Elijah, Archimandrite, Director of the Sacerdotal Tutorial on Tenos, Anaplasis (March 1971), 37-38: “But if you would ever approach this middle-aged, short monk, you would see then that he always carried a four-fold pain with himself: his uprooting from Asia Minor, his asceticism on the Holy Mountain, his torments in the concentration camps of Germany, and his anguish concerning Cyprus”.

From the year 1924, Dionysios was a novice monk in the Sacred Monastery of the Great Laura on the Holy Mountain¹⁰³, living in obedience to Elder Zosimas, whose disciple he became, and having Elder Quadratus as a spiritual father and confessor¹⁰⁴. On August 10, 1925, he was tonsured a monk with the name Agapius. From that time, he began studying the works of the Fathers and especially those of Saint Chrysostom¹⁰⁵, who, as this study will show, would become an interminable reference point for him. In the Great Laura, he lived as a monk for ten years, while, at the same time, studying at the Athonias Academy. Besides the continuous study of spiritual books¹⁰⁶, which gave him joy and fulfillment¹⁰⁷, he exercised himself in attentiveness and contemplation¹⁰⁸. These two latter things became the greatest provisions in his spiritual development¹⁰⁹. Archimandrite Elijah Mastrogiannopoulos, who indicates that he knew Metropolitan Dionysios’ life from his close association with him, called him a monk¹¹⁰. In his article “A Grateful Commemoration and Offering”, dedicated to the celebration of the Holy Mountain’s one-thousandth anniversary, in the sub-section entitled “Demonstrations of Love”, Dionysios describes, among other things, an incident,

111. Haralambous, Monasticism and the Contemporary World, 23.
112. In order for us to be certain that there was no other monk named Agapius at that time in the Great Laura, we communicated with the secretary of the Laura, Fr. Athanasius, who verified for us that, in the Monastic Registry, only one monk is registered as Agapius and, based on his surname, it is the same who later became Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi.
113. Dionysios’ studies at Halki coincided with the third period of the School’s functioning (1923-1951), with a seven-year cycle of studies (a four-year period in High School and a three-year period in the Theological School). Dionysios began his studies at the School in 1933, when Photius II (1929-1935) was on the Throne of the Ecumenical Patriarchate.

which we will note here in its entirety, because it offers information about his years of asceticism on the Holy Mountain:
............“Monk Agapius was treating a monk who was suffering most severely from a contagious disease. In mutual understanding with the Monastery’s physician, Monk Paul, who, like another Good Samaritan, goes about the Holy Mountain, visiting the sick and providing his medical services free of charge, Monk Agapius kept the patient close to himself, not considering the danger of this contagious disease. The patient was ailing in his soul as well. He was faithless, and he blasphemed God and the Church. Yet, Fr. Agapius overcame this as well. He assumed the place of the patient’s father. He took care of him with great diligence, and God, rewarding this act of love and self-sacrifice on his part, granted health to the patient in both respects. He became a good monk”¹¹¹.
............The above article is dated in 1963, when Dionysios was Metropolitan of Trikki & Stagoi, that is, roughly 35 years had passed, and it is likely that there wasn’t anyone, among those close to the Metropolitan, who would have known that Dionysios’ first monastic name was Agapius¹¹². Describing the above incident, Dionysios skillfully avoids promoting himself, being mindful only of the spiritual benefit of the reader, whom he teaches concerning love and self-sacrifice. It is noteworthy that monk Agapius conducted himself toward the ailing monk as a father: “He took on the place of the patient’s father”, which means that he had the sense of spiritual fatherhood already from this age (he would have been 20-27 years old then).

3. Theological Studies at Halki
After the Athonias Academy, Dionysios continued his studies at the Theological School of Halki, where he studied for seven years¹¹³. During his studies, he was ordained a deacon in August of 1934.

114. Balatsukas, 24.
115. He had received this name in honor of Metropolitan of Methymna Dionysios (Menas).
116. In 1908, Saint Hilary, the great theologian of Russia in the beginning of the 20^th century, along with his associate professors and students from the Ecclesiastical Academy in Moscow, travelled from Moscow to the greatest places of the Christian East, making a stop in Halki.
117. Священномуч. Иларион (Троицкий), Ἀπό τήν Ἀκαδημία μέχρι τόν Ἄθωνα, творения, т. 3, стр. 121.
118. Священномуч. Иларион (Троицкий), творения, т. 3, стр. 121–122.
119. Haralambous, Sacred Pulses, 10.
120.. Ibid., 9.
121. Balatsukas, 25.

............On June 18, 1935, he received a letter of release from the Monastery of his repentance¹¹⁴, and he was ordained a presbyter by the Scholarch, Bishop of Miletus Emilianos, on July 21, 1935. It was then that he received the name Dionysios¹¹⁵. In 1940, he received the honorary office of Archimandrite. The provisions which Dionysius acquired at Halki would not only be useful to him when he assumed the position as first Scholarch of the Apostle Barnabas Seminary in Cyprus, but they would be unshakeable principles for the rest of his life. The Russian theologian and professor at the Ecclesiastical Academy in Moscow, Saint Hilary¹¹⁶, found the School’s system and order worthy of admiration, which order was purely monastic, “more specifically, resembling that of the sketes”¹¹⁷. He wrote characteristically, “When you envisage the whole system of the Theological School of Halki, without even wanting to, you envy it. How clear the goal is, and how direct the way is towards its achievement!”¹¹⁸. In an article of then Archimandrite Dionysios that was published in 1938 in the Album of the Island of Imbros, it refers to his three-year stay on Imbros “in his capacity as oeconomus”¹¹⁹ at the dependency monastery of the Athonite Fathers, dedicated to Saint George¹²⁰. This shows that his studies did not have the character of retreat into the serenity of the school library, but they were blended with his pastoral activity as a hieromonk.

4. Sacred Preacher and Abbot in the Diocese of Methymna
Dionysios graduated from the Theological School of Halki in 1940, and his tracks are lost for a year. He reappears on September 10, 1941, when he is assigned as Sacred Preacher of the Diocese of Methymna¹²¹.

122.. Ibid., 147, from a letter, dated January 19, 1941: “To the holy Sisters of our Sacred Women’s Monastery. I dutifully make known to you that, subsequent to the fervent request of our Sacred Monasteries’ Supervisor, His Eminence Metropolitan of Methymna Dionysios, ... I have temporarily assumed the duties of Abbot in our Sacred Monastery...”.
123..Saint Ignatius Agalianus (1492-1566) founded the Monastery of Leimon on land that he had inherited from his father. In 1531, he was elected Metropolitan of Methymna. He is one of the most beloved Saints on Lesbos.
124. Balatsukas, 151.
125. We learn about the respective provisions of the testaments of Saint Ignatius and his son Methodius from a patriarchal letter in 1700 (protocol number 36, in the archive of the men’s Monastery), in which Patriarch Sophronius charges that the nuns will not go out of the Monastery either to gather herbs or olives, or to harvest their vineyards, or to buy wool for their embroidery, or to go to the homes of their relatives or of other lay people, or to baptize children, since the Abbot takes care of all of these matters.
126. Haralambous, Martyrs, 31: “The Saint blessed our labors and toils. The Monastery is well on the way to restoration and good order”.
127. Balatsukas, 163-64, from a letter of Abbot Dionysius to the Prefect of Lesbos, dated June 3, 1942: “... Our Sacred Monastery of Leimon, continuing with intensified efforts this philanthropic activity that we have received from our forefathers... at the same time, not failing to give hospitality to various foreigners who, in great numbers, are suffering from starvation and taking refuge in the Monastery. It was my desire though that, in order for the philanthropy toward our suffering brethren be systematized, the brotherhood of our Sacred Monastery... has decided to alter the Monastery’s Guest Quarters into an orphanage for boys...”.

Within twelve months alone, (September 10, 1941 – August 22, 1942) he exhibited, as the sources show, considerably abundant and multifaceted spiritual activity as Sacred Preacher and General Episcopal Commissioner of the Diocese of Mytilene, while, at the same time, he was temporarily exercising¹²² the duties of Abbot in the ancient Monastery of Leimon, dedicated to the Archangel Michael¹²³. This Monastery numbered sixteen monks, most of whom were very elderly¹²⁴. As Abbot of the Monastery of Leimon, Dionysios was responsible for the spiritual and material care¹²⁵ of the Convent of the All Holy Virgin Myrsiniotissa. His struggle for the restoration of monasticism on Lesbos appears to have been very difficult, yet, within a year, he managed to impose proper order¹²⁶. During this period of restoring monasticism, Dionysios was also placed as head of a religious movement with philanthropic activity (primarily providing food and hospitality to the poor and foreigners)¹²⁷ on Lesbos. He was not indifferent toward the great ordeal of his homeland during the Second World War. In the midst of poverty, he found ways of providing material and spiritual relief to all those who were fighting

128..Ibid., 171; “In the Sacred Monastery of Leimon, January 2, 1941, Fire Service, Mytilene: Our Sacred Monastery, having managed to economize 42 kilograms of unprocessed wool from its mattresses and pillows, is sending this to you, through the Sub-directorate of the Gendarmerie in Kalloni, with the fervent request, that your Service may duly act, so that woolen clothing may be made from them, so that our brave soldiers, who are fighting with unrivaled heroism high up in the freezing mountains of Albania against the barbaric and murderous enemy of our dearest Homeland, may warm themselves with these. With fervent prayers for our final victory. The Abbot, Archimandrite Dionysios Haralambous”.
129.. Ibid., 171.
130.. Ibid., 155-56, from a letter, dated February 3, 1941: “Therefore, every evening after the hesperinos, you will chant the supplicatory canon for times of war with profound reverence and compunction. – It is in the Great Book of Prayers – and, at the end, you will kneel, and the holy Abbess shall read this beautiful prayer: ‘O Lord our God, the God of mercy and compassion and all consolation, hearken to us who are supplicating you at this time; look down from heaven and stretch forth your all-mighty, sheltering hand, and strengthen our pious Nation by your upraised arm. Dash our Nation’s enemies, who are seeking its harm and destruction, and put them to flight before its presence. Incline your ear, O Lord, and hearken to the cry of the infants and suckling babes, the mothers, wives, relatives, the youth and the elderly, and show compassion on them. Being righteous in all things, reveal your incorruptible righteousness in this war, which has been unjustly unleashed against our Nation. Illumine and guide our King and the Government. Grant predominance to our army by land and by sea and by air, and uphold them. Grant victories to them against the adversaries, so that they may return to their families, triumphant and victorious by the power of your Cross and the help of our holy Father Ignatius’. I will be most pleased when this desire of mine will be fulfilled, which is the desire of everyone in our dearest homeland that is struggling...”.

for the liberation of Greece. The following is a characteristic example: as soon as the cold weather had set in, Dionysios, unable to find any other means, sent unprocessed wool from the mattresses and pillows of the Monastery, where he was Abbot, to the Fire Service on Mytilene, requesting that they make warm clothes for the soldiers, who were fighting in freezing mountains of Albania¹²⁸. From his correspondence¹²⁹ with the soldiers, he was aware of their needs and he took care of them. In the Monasteries under his supervision, he instituted daily supplicatory services for the war, attaching a prayer that he himself had written¹³⁰. He organized one of the Monastery’s buildings to be used as an orphanage, which, however, did not start functioning as such, because his arrest by the Germans preceded this.

131. “This certificate is awarded to Dionysios Haralambous as a token of gratitude for and appreciation of the help given to the Sailors, Soldiers and Airmen of the British Commonwealth of Nations, which enabled them to escape from, or evade capture by the enemy”.
132.. Apostle Barnabas Seminary, The Call of the Most High God (Commemorative Volume), 21, footnote 43: “During the years of the German occupation, Haralambous developed an effective, multifaceted, resistance activity, resulting in his arrest by the occupying forces in August of 1942. He was incarcerated and underwent atrocious torments”.
133. Haralambous, Martyrs, pg. 44: “If a priest is obliged to keep an insignificant offense secret, how can he reveal something, on which the life of his brother depends?”
134. Gialuris, Chrysostom, Metropolitan of Chios Anaplasis (March 1971), 17: “He had been arrested by the Germans. Indeed, he refused to name his collaborators, assuming the whole burden of the responsibility by himself. He underwent atrocious and unspeakable torments with staying power”.
135.. Kalligeres, Demetrius, Anaplasis (March 1971), “From the Recollections of a Fellow Prisoner”, 52: “It caused me great amazement’, his fellow prisoner writes in his recollections concerning Dionysios, ‘If Dionysios was abused so much, it was because they were trying to extort a confession from him, that the then Metropolitan of Methymna, whose name he bore, was the leader of the Organization, so they could incarcerate him, too. Of course, they achieved nothing, because Dionysius stood his ground, as always – brave in body and in soul”.
136.. Ibid., 53: “With his prayers and counsel, ‘Always be ready’ – for this reason, and with a little preparation from whatever we had at our disposal, we received communion very often – ‘do not distance yourselves from Him; hope, pray, believe’, we are being sustained”.

In 1942, Dionysios was arrested by the German occupation forces with the accusation that he was concealing and harboring British soldiers. A copy of the diploma from the English Government, with the signature of H.R. Alexander¹³¹, in his personal archive, bears witness that Dionysios did not assume the responsibility of helping only one English soldier escape, as he himself mentions in his book Martyrs, but his activity for the sake of the resistance was continuous¹³². Having the conscience of a confessor¹³³, he refused to reveal his collaborators. He underwent atrocious torments¹³⁴, and he was sentenced to ten years of imprisonment¹³⁵. At first, he was kept in the criminal prisons on Mytilene and, afterward, he was transferred to the Paul Melas concentration camp in Thessalonica, where he remained for 18 months, developing ethnic and religious activity. He celebrated the Divine Liturgy often, he preached the word of God, and he heard the confession of innumerable prisoners, invigorating and strengthening them¹³⁶. Thanks to his privileged activity, many were saved from death, hunger,

137..Ibid., 52: “... he moved heaven and earth. He would write supplicatory letters continuously, but with a vehement tone, asking and demanding that any possible assistance be given to the prisoners who were hungry and exhausted... In the book Martyrs, the magnitude of this aid is mentioned. However, the fact that everything had been brought about by him is passed over in silence. There was a distribution of all this wealth with equity and circumspection, and in the evening, being exhausted, yet full of gratitude because of the good Christians, he gave thanks to God, who had given this blessing”.
138. Haralambous, Martyrs, pp. 99-100.
139. The Concentration Camps Stein and Bernau.
140. Anaplasis (March 1971), 53.
141. We have placed the description of this miracle in the Appendix of our Post-Graduate Dissertation “Pastoral Prospects in the Texts and the Life of Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi”.
142. Haralambous, Sacred Pulses, 29: “The Lord had hearkened to the prayers of his elect and ‘He shortened’ the evil days; He put an end to the terrible slaughter of human beings. And then thousands, who had lived under the oppressive atmosphere of the German concentration camps, who were a wreck bodily, yet much stronger in soul, were returning ‘in gladness’ to their most dear homeland. And I, who have been shown mercy, was fortunate enough to be among them”.

and deprivations¹³⁷. Moreover, as the spiritual father of his fellow prisoners, he did not want to abandon them, and he refused the only opportunity for his liberation, which had been given to him personally¹³⁸, but he accompanied them to the concentration camps in Germany¹³⁹, taking part in their common plight until the end. The significance of Dionysios’ presence in the prison appears in the recollections of one of his fellow prisoners, Demetrius Kalligeris: “The rest of us, like wild animals being hunted down, sought protection from him; we were striving to be clutched by his own faith for our own salvation. His example inspired this faith within us. He had full understanding of our mental state, and he protected us (truly, as a hen takes care of her little ones underneath her protective wings). In this manner precisely, he too warmed the faith, which began to awake again within our souls”¹⁴⁰. In 1945, Dionysios would be saved, according to his own testimony, by a miraculous intervention of the Most Holy Theotokos¹⁴¹. Yet, he would not depart from Germany until, as Greece’s representative in Germany, he had gathered and sent all the Greeks back to their homeland.

6. His Activity in Cyprus

Dionysios returned¹⁴² to Greece from the labor camps of Germany in 1945.

143. Ibid., 30.
144. Haralambous, Martyrs, 102: “I spend my time at night writing letters of gratitude – firstly, to the Sacred Preachers of the Brotherhood Zoe. Because they were the first to brave the dangers, and they came to us and created this Christian movement that so greatly alleviated the poor who were in the Concentration Camp”.
145. Cades, 223-24.
146. Anaplasis (March 1971), 32: “And it is characteristic that, after his return from the German concentration camps, where he had showed such bravery, not only did he not seek any indemnification, but he willingly went wherever the Church placed him”.
147. In the Personal Archive of Metropolitan Dionysios, letters pertaining to the matter of Cyprus have been kept. Archbishop of Cyprus Macarius II (1947-1950), in his letter (Protocol Number 201) to the Sacred Synod of the Church of Greece on September 9, 1949, requested the “dispatch of the Sacred Preacher of the Sacred Diocese of Phocis, the Most Reverend Archimandrite Dionysios Haralambous, for a two-year period, in order to serve our Archdiocese, in which he will assume the duties of Sacred Preacher and Director of the Apostle Barnabas Seminary of the Church of Cyprus”. And Archbishop of Athens and All Greece Spyridon wrote on October 8, 1949 in his response (Protocol Number 2501): “The decision proposed by you has been approved, as the hired clergyman is worthy in all respects, so that he may fulfill Your endeavors”.

Arriving in Athens, he was given accommodation by the brotherhood of theologians Zoe¹⁴³, with which he was bound when he was a convict held by the Germans in the prisons of Paul Melas¹⁴⁴. From the religious periodical Zoe, bearing the same name as the brotherhood, “which published (in 1946) ten short texts, one after the other, under the general title ‘A Clergyman in the German Concentration Camps’¹⁴⁵, Greece would learn about Dionysios’ personality, and, without the same expecting it, he would become known to Archbishop Spyridon as well. Until then, however, he continued his course as a simple Sacred Preacher, assuming his duties again in the Diocese of Methymna¹⁴⁶. From September 15, 1948, he was seconded to the Diocese of Naupactus and Eurytania, where he labored as a Sacred Preacher, while, at the same time, he served as a teacher at the High School in Naupactus. In November of 1949, he departed for Cyprus. According to the correspondence of Archbishop of Cyprus Macarius II with Archbishop of Athens Spyridon, the dispatch of Dionysios from the Church of Greece was for 2 years, so that he might assume his responsibilities as Sacred Preacher and first Scholarch of the Seminary in the Church of Cyprus¹⁴⁷. On June 13, 1951, Macarius III would write a letter to the Synod of the Church of Greece, requesting that

148. From the personal archive of Metropolitan Dionysios of Trikki: “With distinct elation, we inform you that the Seminary of the Church of Cyprus, which was founded two years ago, is functioning in a most satisfactory manner, and we expect many good things from this Seminary for our Church. The Most Reverend Archimandrite Dionysios Haralambous, who, by your propitious approval, was seconded to serve in Cyprus as Director of this Seminary, has fully met the demands of his duties and greatly contributed to the arranging of the matters concerning the Seminary in its beginning stages and to its efficacious functioning. Judging that the services of Archimandrite Dionysius Haralambous are indispensable for our Seminary’s suitable functioning, we request that a dispatch of two more years be granted to him for his service here”.
149..The letter of Archbishop Spyridon of All Greece, dated September 10, 1951, informs Metropolitan of Cyrenia Cyprian that “esteeming the significant reasons that you presented, and since we already find ourselves at the commencement of the school year, we approve the extension for one more year of the hired clergyman’s stay as Director of the School”, yet he adds, “However, we are obliged to make known to your Eminence that the needs of the Church of Greece, which are also great, compel us in any event to recall him here after the completion of the above extension. Therefore, we ask that forethought be given by you henceforth concerning the finding of his replacement from among the clergy of the Church of Cyprus” (From the personal archive of Metropolitan Dionysios of Trikki).
150. From the Personal Archive of Metropolitan Dionysios of Trikki, Eleutheria, September 1951 (the exact date has not been preserved). In this newspaper, we learn about Dionysios’ response to the telegram concerning his election: “To His Beatitude, Archbishop Spyridon of Athens and All Greece, Athens: Submitting myself to the behest of the Church, I accept my election, seeking the prayers of your Beatitude, which is most venerable to me, and of the remaining Bishops of the Synod. At the first opportunity, I am departing”. To the editor of the newspaper, among other things, he said: “... I have always served the Church eagerly, and now I accept my election as a calling from God. For this reason, I submit myself to the mandates of the Church”.
151. From the Metropolitan’s Personal Archive: “... I find myself in the sorrowful position of submitting my resignation as Director of the Seminary. The reason is known to you. The Holy and Sacred Synod of the Church of Greece, having elected me as Metropolitan of Lemnos, charges me ‘to urgently come to Athens’. I confess that I am leaving Cyprus with much sorrow. I have grown to love its people, and I regard myself as fortunate, because the opportunity was given to me that I too offer my poor services to this land that is so afflicted. Yet, it seemed good to Lord otherwise ...”.

Dionysius’ period of dispatch be extended¹⁴⁸, and he would receive an affirmative response^149. However 15 days later, on September 25, 1951, things suddenly changed with a telegram from Archbishop Spyridon of All Greece to Archimandrite Dionysios, with which he announced his election as Metropolitan of Lemnos and requested that he go to Athens ‘urgently’¹⁵⁰. On September 28, 1951, Dionysios would submit his resignation to the Sacred Synod of the Church of Cyprus¹⁵¹. That same day, His Beatitude, the Archbishop of Cyprus, would respond to him,

152. From the Metropolitan’s Personal Archive: “on the occasion of such an honorary and just promotion, we express the thorough pleasure and fervent gratitude of the Apostolic Church of Cyprus to you for your invaluable services as Director of our Seminary, which you directed with prudence, zeal, and success for two years, and which you guided with much love and patience, supporting its first steps, and the further course of which has been predetermined as resplendent under your illumined direction, for the good of the Church of Cyprus ... We will always preserve the remembrance of you virtuous and vivid...”.
153. From the Metropolitan’s Personal Archive: “Our Venerable Father Dionysius, This gathering tonight is the result of the fervent desire of the members of the Orthodox Christian Youth League, the desire of all of us. We wanted to be given a formal opportunity, in order to bid you farewell and to express our feelings toward you ... a sacred bond, a bond of Christian love, has united us inextricably. Yet, common Christian ideals, the same pulsations, the same pursuits have also united us. Many of us have come to know you as our spiritual father, in whose invaluable counsel and guidance, we found the right direction on our turbulent way and in our difficult Christian struggle. With the homilies that you delivered at the Orthodox Christian Youth League, you have transmitted to us faith and hope from the treasure of your heart, as well as arguments and substantiations that spoke to our hearts instead of our minds. An invaluable ecclesiastical official, who has offered so much to the Cypriot Church and to the Christian movement of our island, especially in Nicosia, and who has created a tradition in the Seminary’s administration... Venerable Father Dionysius, all of us will constantly preserve in our memories your kindness and refinement, your Christian love and concern for our Christian progress. We are sorrowful, because your new call as Metropolitan of Lemnos will take you far away from us. Yet, we are especially and sincerely joyful, because your election, worthy in every respect, will enrich the highest ecclesiastical organization of our free homeland with precious new blood, which promises to yield abundant Christian fruit... May the heavenly Master, the commands of whom you have always obeyed, even to the agonizing prisons of Hitler’s tyranny, strengthen and direct you in your new service...”.
154. Leucosiates, Constantine, Archimandrite, Director of the Apostle Barnabas Seminary, Anaplasis (March 1971), 45-46: “The refinement, humility, and piety of this person charmed me... Under other conditions, I would have hesitated or perhaps even refused. Yet, the thought that I would be taking my first steps in the shadow and at the side of Father Dionysius made me gladly accept my assignment as director at the Seminary... With nostalgia and gratitude, I will always remember those days full of struggles that we traversed together”.

expressing his great sorrow at his resignation from the position as Director of the Seminary, but also congratulating him on his election as Metropolitan of Lemnos¹⁵². On October 3, 1951, a special, farewell reception was organized in his honor, with formal addresses, which bore witness that Dionysios, besides his duties as Schoolmaster and Instructor at the Seminary, had acquired many spiritual children in a short period of time in Cyprus¹⁵³. In general, his contemporaries referred to the spiritual charm¹⁵⁴ of Dionysius’ personality, which magnetized hierarchs, uniting

155. Galanopoulos, Meletius, Former Metropolitan of Kythera, Anaplasis (March 1971), 55: “The ever-memorable Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi lived among us a most powerful magnet, who, during moments of crisis affecting our unity, managed to hold us together in an unbreakable and indivisible unity by means of his cordial and engaging ethos. Skillful as he was, he had his own way of handling each person”.
156. Stephas, George, Archimandrite, “Short Comments” written as an addition to the book Martyrs, 218-19: “The ever-memorable Dionysios had drawn to himself several staff co-workers, clergy with capabilities and ethos. Like a strong magnet, he attracted good clergymen to himself, he inspired them, he edified them, and he encouraged them. Close to him, we all learned to love the Church, and each one of us, to work for the Church and the people of God with selflessness and without reckoning the time and the labor. Whoever belonged to his environment worked with self-denial and self-sacrifice”.
157. Gialuris, Chrysostom, Metropolitan of Chios, Anaplasis (March 1971), 17: “... having one additional capability – to choose appropriate co-workers”.
158. Cades, 187: “We will not forget, brother, that, as a mystagogue and apostle to the Greek race, in the church of the Apostle Barnabas Seminary you mystically inspired, set ablaze, and forged the hearts and the souls of all those who were called by God to become guides of the Cypriot people on the path of virtue and duty. To become protectors of their faith and their homeland, sentries of the Cypriot people, who are striving so hard for the sacred matter of their freedom”.
159. Concerning the fruition of this choice of His Beatitude, the Primate of the Cypriot Church, we learn from a letter of his successor Macarius III, addressed to the Synod of the Church of Greece, “June 13, 1951...With distinct elation, we inform you that the Seminary of the Church of Cyprus, which was founded two years ago, is functioning in a most satisfactory manner, and we are expecting many good things to come from this Seminary for our Church”.
160. From the Personal Archive of Metropolitan Dionysios of Trikki: “June 2, 1955 ... Cyprus will never forget the most commendable Director of its Seminary, laudably and gratefully commemorating his erudition and virtue always”.

them¹⁵⁵, and priests¹⁵⁶, and urged those under his pastoral direction to become his co-workers in any ecclesiastical work that he had assumed responsibility of directing¹⁵⁷. Metropolitan Gennadius of Salamis, at Dionysios’ enthronement as Metropolitan of Lemnos, characterized the latter as “a mystagogue and apostle to the Greek race”¹⁵⁸ in his work of educating the priests of Cyprus¹⁵⁹. According to the words of Macarius III, who called Dionysius “a most beloved and perspicacious brother”, the personality of the first Director of the Seminary¹⁶⁰ would never be forgotten in Cyprus, and he would regard it as his mistake

161. Cades, 233, letter of Metropolitan of Salamis Gennadius to Dionysiuos, then Metropolitan of Lemnos: “Especially, His Beatitude loves you very much, and, whenever we speak about you, he regards it as a great error on his part that he had not proposed that you become a Bishop here and continue directing the Seminary”.
162. From the Personal Archive of Metropolitan Dionysios of Trikki, letter of Archbishop of Cyprus Macarius: “July 4, 1957...
We are deeply touched by the dynamic interest and the continuous and unceasing demonstrations of your love for our national struggle, as we have repeatedly had the opportunity of affirming and esteeming the earnest contribution of your love to the whole matter. Moreover, we are grateful yet again to your Eminence for the exceptional services, which, in your capacity as Vice-President of the Pan-Hellenic Committee for Cyprus Self-Determination, you have offered to this joint matter, and we assure Your Eminence that your name has already been bound inseparably with the Cypriot issue”.
163. From the Metropolitan’s Personal Archive, a letter, dated May 10, 1956, in which the Secretary of the Council for Cypriot Statehood, Mr. Cranidiotes, writes to him: “... to assure you concerning the exceptional joy and satisfaction, with which Your elevation to the position of Vice-President of the Pan-Hellenic Committee for Cyprus Union has been received. The ties of old, which join Your Eminence together with Cyprus, in combination with Your distinguished patriotism constitute a guarantee for the good progress of the work, which has most worthily been entrusted to You. We anticipate the P.C.C.U.’s intensified activity and the good progress of its endeavors”.
164. From the Metropolitan’s Personal Archive: “Your Eminence and Brother in Christ, His Beatitude, the President of the Holy Synod, together with their Eminences, the Synodical Bishops with him, during the Synod’s session on the 20^th of this month, expressed themselves with words of praise concerning your beloved Eminence, having esteemed the services, which have been offered and are being offered to our Church and homeland, as Vice-President of the Pan-Hellenic Committee for the Union of the anguished and Eminent Island of Cyprus with its glorious Mother, Greece. And the decision was unanimous that the Sacred Synod congratulate you in writing and bestow upon you the just praise of the Church for your National services mentioned above”.
165. From the Metropolitan’s Personal Archive, letter to Metropolitan Gennadius of Salamis, dated December 7, 1956 (Protocol Number, 1997/56): “... Another issue that occupies us is the unemployment of the Cypriots who have taken refuge here. They are arriving in countless droves. They present themselves as being deported from Cyprus or persecuted by the English. They are looking for work. We are taking care for this, but finding work is very difficult. We support them, but even this is difficult, because the P.C.C.S. will have to end up becoming a fund to support the poor. We believe that it will be necessary for us to have a list of the Cypriots being persecuted and deported and your mandate for us to help them with a small amount. Thus, they who ought to be assisted will be assisted, but the others ... We have organized care for the Cypriots who are ill in the best possible manner...”.

that he did not opportunely make provision for ordaining Dionysios a Bishop, in order to keep him in Cyprus permanently¹⁶¹. However, these “sacred ties” of Dionysios with Cyprus would never be severed¹⁶². On May 1, 1956, he assumed the position of Vice-President of the P.C.C.U.¹⁶³ and, from June 22, 1956, the Sacred Synod of the Church of Greece was already congratulating his work¹⁶⁴, in which he had to confront and solve manifold problems¹⁶⁵.

166. Cades, 187: “... it can be said about you without hesitation, that you did not pursue the great office of the high priesthood, but you were summoned by God, as Aaron was”.
167. Anaplasis (March 1971), 32: “When he had received the message concerning his election as Metropolitan, he was astonished. He regarded this honor as far too great for himself. And when, having been summoned to Athens, at the airport where that ever-memorable man and true Christian, Demetrius Moutsulas, addressed him, ‘Your Grace’, he was dumbstruck. ‘I beg you... do not say such things! Perhaps, there is some mistake...’”.
168. Cades, 382.Cades, 382.
169. From 1912 until August of 1948, the Metropolitan of Lemnos was Stephen, under whom the spiritual life of the island had a very limited character: very little preaching of the divine word, no catechetical schools or regular gatherings for spiritual study. After his death, the spiritual situation on the island grew even worse. The then elderly Metropolitan of Mytilene, James Gigilas, who had developed a multifarious, spiritual ministry in Mytilene, but with health problems, was assigned as Locum Tenens of the Diocese. Moreover, there were many problems with transportation between Mytilene and Lemnos. So, from August of 1948 until October of 1950, Lemnos saw its spiritual father once or twice a year for a limited period of a few days. The preaching of the divine word was now nonexistent; the Sacred Diocese was being directed by an appointed employee and uneducated priests. In October 1950, the scholarly bishop Basil Ateses was elected Metropolitan of Lemnos, who, while he was a man with a disposition to work, with a program and vision, lost his enthusiasm, as soon as he realized the lack of spiritual executives for pastoral activity. All the priests were advanced in age, and their level of education nil. The endeavors that were undertaken for priests’ assemblies, aimed at educating the people’s shepherds for a promising start, did not bring about any results. He also saw that the possibilities were limited, because the Diocese did not have a robust economy. Disappointed and feeling his inadequacy for the creation of a spiritual movement in Lemnos, Metropolitan Basil submitted his resignation to the Synod. The Diocese of Lemnos returned to its former state of vacancy, with Metropolitan James of Mytilene as Locum Tenens, until the arrival of Dionysius on Lemnos in November of 1951. (From the Personal Archive of Fr. Ireneos, attorney-theologian and doctoral candidate in Public Law at the Law School of the University of Athens, correspondence with Mr. C. Pyromaglou, High-School Teacher in Myrina, Lemnos, letter dated January 26,1998).

etropolitan Gennadius of Salamis, in his address during Dionysios’ ordination to the episcopal office, bore witness that the latter did not desire the high priesthood¹⁶⁶, nor did he, as C. Curculas asserts, regard himself as worthy of such honor and trust¹⁶⁷, but Archbishop Spyridon recommended him for the Metropolis of Lemnos and Saint Eustratius in the elections of 1951. When the Bishops of the Synod, who were twelve then, objected that they did not know him, Metropolitan Christopher of Naupactia made a recommendation concerning the moral conduct of Archimandrite Dionysios Haralambous, whom he had as a sacred preacher in his Diocese, and, as a result, the latter received all twelve votes¹⁶⁸. His enthronement took place on November 21^st of that year. From the first days of his arrival, Dionysios was informed on all the matters regarding his jurisdiction as Metropolitan. According to P. Pyromaglou¹⁶⁹, a teacher then at the high school in Myrina,

170. From the Personal Archive of Metropolitan Dionysios of Trikki, Lemnos, August 31, 1952, “Events and Comments”: “The grounds around the Diocese have been beautified, so that its spacious area may become an exemplary garden and orchard. Prior to the arrival of His Eminence our Metropolitan, an unacceptable state of affairs prevailed in the Diocese. This splendid area had literally ended up a pen for every kind of animal...”
171..From the Metropolitan’s Personal Archive, letter from the Notary Public Paputsidakes: “March 31, 1959. Your Eminence... here, where, after much labor and toil, day and night, after much bitterness and anguish, with the help of God, you had succeeded in turning the mind and the heart of the Christians to Christ and the Church. With your patience and persistence, you have succeeded in turning the indifference that had prevailed here before your ascension on the throne of our Diocese into zeal and concern for the Church”.
172.. At that time, the Province of Lemnos included the Municipality of Castro and 32 Communities.
173. From the Personal Archive of Fr. Ireneos, attorney-theologian and doctoral candidate in Public Law at the Law School of the University of Athens, correspondence with Mr. C. Pyromaglou, High-School Teacher in Myrina, Lemnos, letter Dated January 26, 1998: “He would always say: ‘The priests who will fill the empty positions will have to be so or not to be so. They must be genuine intercessors of the people toward God. The priesthood is not a profession, but a ministry’”.

the pastoral work of Dionysios in Lemnos was to essentially begin from nothing, but quickly he transformed the forlornness¹⁷⁰ and indifference into a flourish and zeal¹⁷¹.

..........Clergy. The creation of the island’s spiritual life had to be based on the Metropolitan’s cooperation with the Diocese’s clergy, yet the priests were dying, one after the other, by virtue of old age. Consequently, the burning issue was the fulfilling of the priests’ empty positions¹⁷², but concerning the choice of candidates for the priesthood in his Diocese, Dionysios was not at ease¹⁷³. For him, the value of a priest lay in his ethos

174. From the Personal Archive of Fr. Ireneos, Ibid.: “The first visit that he made to get acquainted was at the High School of Lemnos. In his speech to the students, among other things, he said: ‘Within this school, the scientists of tomorrow will come, the state ministers of tomorrow will come, the Mayors and Community Presidents of tomorrow will come, the capable executives of various associations and the good citizens of tomorrow will come. My beloved children, within this school, the Church also has its portion’”.
175. Mastrogiannopoulos, Anaplasis (March 1971), 42: “He took them from the time that they were young; he had them as boarders and simultaneously assistants in his work. He did not simply feed them... He provided them the opportunity to study, he assisted them in getting married, he found them a home, and moreover, he would ask them every now and then: ‘Perhaps you are in need of something? Perhaps you would like something else?’ He, who had written Invitation, had made his life an active invitation to the priesthood”.
176. However, his plan to create a student boarding house for the room and board of students from the villages remained unrealized, by virtue of his sudden transfer to the Metropolis in Trikala.
177.. Ereuna, March 8, 1959, “The New Metropolitan”: “We learned from a periodical in Athens that, in his province, he had organized 16 loaning libraries in the capital and villages of Lemnos with 2,230 volumes of Christian and general educational books”.

rather than his education. He decided that he himself would educate a new generation of priests¹⁷⁴ and he took care of them with great assiduity¹⁷⁵.
..........Care for the youth. The Metropolitan organizes Catechetical Schools: Higher – Middle – Lower. He was in direct contact with the youth at school; he was assiduously informed about the merits and weaknesses of the youth. He summoned teachers and instructors with Christian principles from Athens, in order to help him in this work. He, along with his two assistants, the Archimandrites Theologus and Polycarp, spent their salaries for the needs of the flock, while, at the same time, they were economically assisting indigent students to complete their studies¹⁷⁶. Every Sunday afternoon in the Cathedral Church, there were gatherings for parents, in which the Metropolitan spoke about the role of the family in the formation of a good society. He organizes regular gatherings for the study of the Holy Scriptures. Every Sunday, there was a homily on the divine word, with an interpretation of the Gospel reading of the day or of the Epistle passages. Thanks to the Metropolitan, Lemnos occupied the leading position with respect to the circulation of Christian books in proportion to its population. In all the parishes, loaning libraries with Christian books were functioning¹⁷⁷.

178. See in the Appendix, “Activities Report”.
179. From the Personal Archive of Metropolitan Dionysios of Trikki (on letterhead of the P.C.C.S., protocol number 1481/56). A letter, dated October 18, 1956, to Metropolitan Gennadius of Salamis: “The work of elucidating has reached its culmination. Tons of explanatory materials, destined for all the countries of the world, are loaded every day. Our committees are functioning everywhere, and they are putting this material into circulation. And at the same time, thousands of letters with material are being sent to political persons and periodicals and newspapers. Everything is being done, so that people from without may be roused and unreservedly advocate Cyprus’ most just appeal”.
180. From the Metropolitan’s Personal Archive, letter of Archbishop Macarius III, dated July 4, 1957: “We are deeply touched by the dynamic interest and the continuous and unceasing demonstrations of your love for our national struggle, as we have repeatedly had the opportunity of affirming and esteeming the earnest contribution of your love to the whole matter. Moreover, we are grateful yet again to your Eminence for the exceptional services, which, in your capacity as Vice-President of the Panhellenic Committee for Cyprus Self-Determination, you have offered to this joint matter, and we assure Your Eminence that your name has already been bound inseparably with the Cypriot issue”.

..........A Fund To Assist the Poor. With Dionysios’ arrival, a Fund to assist the poor, which had not existed before, began its work, and, at the same time, the Metropolitan founded The Good Samaritan organization, taking on its presidency. But the needs are so great, that they cannot be met within the closed society of Lemnos. Dionysios seeks aid from the World Council of Churches, and Lemnos begins to receive food and clothing, which remedied the needs of many families.
..........Concern for a Hospital. A special concern of his was the general hospital of Lemnos. Apart from obtaining funds for its maintenance, which, as a legal entity of private law, functioned with its own funds and had the Metropolitan as its president and per se administrator, along with the Sisterhood of Mercy, he advised the physicians and the hospital staff. His main work though was with the patients, whom he visited one by one, and he consoled them and supported them with his words and with his every manner.
..........Duties as Vice-President of the P.C.C.S. The copies of the “Activities Report” in the Metropolitan’s personal archive show his systematic and carefully planned pastoral work¹⁷⁸, with a noticeable difference (in his lessened activity) until 1957, which is explained by the fact that, besides his responsibilities as Metropolitan of Lemnos, Dionysios was simultaneously charged with the duties of Vice-President of the P.C.C.S.¹⁷⁹ He would never cease taking part in matters pertaining to the Cypriot issue¹⁸⁰, but his anguish as a Shepherd, who was far away from his flock, impelled him to send a letter, dated December 12, 1956, to Archbishop Spyridon of All Greece,

181.. From the Metropolitan’s Personal Archive, letter to Archbishop Spyridon of All Greece (Protocol Number 2034/56): “Your Beatitude, I believe that the phase of a concentrated endeavor to provide elucidation on the Cypriot issue is finished. Innumerable explanatory pamphlets have been published. All sides of the issue have been covered more than abundantly. There has not remained any Country, to which we have not sent our various pamphlets. And our letter contacts with various persons were numerous and productive... However, the Cypriot issue, as the state of affairs indicate, will be slow in finding a just resolution. It appears that it will pass through many stages, and a permanent assistant will certainly be needed for Your Beatitude. Since I am unable to be absent for long from my Diocese, for this reason, I ask Your Beatitude to replace me with someone else, to whom I may hand over this service and apprise him, until Wednesday, the day of my departure for my Diocese, so that I may spend the great festivals with my Christian flock”.
182. Mastrogiannopoulos, Anaplasis (March 1971), 38.
183.. Ibid., 39.
184.. Ibid., 40.
185.. Ibid., 42.
186.. Ibid., 43.

requesting to return to his pastoral duties¹⁸¹.
..........The Apostolic Manner of His Life. The life program in the Diocese of Lemnos to eye-witnesses “brought to mind the apostolic program of the first century A.D. ‘And they devoted themselves to the apostles’ teaching and fellowship, to the breaking of bread and prayers’”¹⁸². The day began with prayer, which was inseparably joined to work, which “was like a continuation and application of it. According to the ancient monastic programs, there were three principal phases: service in the office, work in the garden, study and writing”¹⁸³. Meals in the Diocese were again in accordance with coenobitic typicon and “brought to mind the oneness of accord to which the Evangelist refers in Acts”¹⁸⁴. Thus, the Diocese functioned not as an administrative center, but as a coenobium, with the three basic aspects that characterize it: “a Monastery, as a place of asceticism and prayer; a Brotherhood, as a place of love and brotherhood; a Tutorial, as a place of pastoral and missionary training”¹⁸⁵. It was “a polity that was permeated – without constraint, yet very deeply – by the evangelical and apostolic spirit”¹⁸⁶. Hospitality was another thing that distinguished the Diocese. “This great evangelical virtue was something so natural and spontaneous”. The priests of the Diocese knew that, if they had work to do in Castro,

187.. Ibid., 41.
188. Anaplasis (March 1971), 56: “He became Metropolitan of Trikki & Stagoi by transfer, a system that he ardently fought against. The grave judgments of the Sacred Canons against the transfer of Bishops (when he had the opportunity to study and to delve more deeply into this) had a very deep impact on him”.
189. Tymbas, 127: “From the people of Lemnos who are especially dear to me – whom, while I truly loved them and wanted to remain as their chief shepherd and affectionate father for life, being drawn away unfortunately by the current of the prevailing system of transfers, without any serious reason, I abandoned, and I thus became a cause of sorrow and bitterness to them, perhaps even of scandal – I seek forgiveness. ‘My sin is before me continuously’”.
190. Anaplasis (March 1971), 57: “This act of his transfer from one Diocese to another, which he accepted, on the one hand, with such ingenuousness and simplicity, and the predominant issue of our holy Church’s maligned ethos, on the other hand, greatly distressed the inner stillness and serenity of his mental state, and kept him in a state of continuous anguish”.
191. From the Personal archive of Metropolitan Dionysios of Trikki: “December 14, 1959. “My dear Mr. Karabias... Boasting in the Lord, I am able to say that, if the Diocese of Lemnos has not been abrogated, I contributed not a little to this. I wrote to the Patriarch, and I hastened to the Governmental Ministries, and I spoke to the Synod”.

............they could stay in the Metropolitan’s home, where they were provided with whatever they needed. Also, “his tireless spirit organized an ecumenical hospitality”. Thus, there were often students from Uganda and Korea at the Diocese of Lemnos. “It was a striking originality”¹⁸⁷. However in 1959, the Synod transferred him to the vacant Diocese in Trikala and, instead of Metropolitan of Lemnos, he becomes Metropolitan of Trikki & Stagoi¹⁸⁸. Dionysios appears to have born this event ruefully for the rest of his life. The same bears witness to this in his testament¹⁸⁹, and the testimonies of those who had a close relationship with him confirm it as well¹⁹⁰. Besides Dionysios’ pastoral activity in Lemnos for an eight-year period, another matter of great significance, which must be noted, is that thanks to his endeavors, as it appears in one of his letters, the Diocese of Lemnos was saved from abrogation¹⁹¹.

8. The Work of Dionysios as Metropolitan of Trikki & Stagoi
With respect to the transfer, the chronicler of the pastoral activity in the Metropolis of Trikki & Stagoi, Protopresbyter Polycarp Tymbas, wrote the following:

192. Tymbas, 21: “The Archbishop explicitly told him that this is an order of the Church and the will of God; he was obliged to yield against his will. ‘Since this is the will of God,’ he said, ‘I am not able to do otherwise. I comply with the behest of the Church’”.
193. Anaplasis (March 1971), 60: “The Institutions of the Diocese of Trikki & Stagoi house the elderly, orphans, the destitute, but also endow young girls, not only with money but with knowledge; they help young students to study; they create scholars; they assist in the development of the sciences and of a humanistic spirit. They are pioneering Institutions not only in their agencies, but above all, in their spirit”.
194. Tymbas, 47-48: “Moreover, his ardent desire was for the creation of regenerated clergy, and he made every effort toward this end. He took care that the presbyters ordained by him be ‘sober, modest, prudent, sound in faith, in love, in patience’ (Tit 2:2). Assuredly, the clergy of this diocese, preserved by God, rise to the challenge and have a sense of their lofty mission”.
195. Papadopoulos, S., 362: “Basil endeavors to gather the monks into the bosom of the dioceses and metropolises, while in Egypt, Pachomius understood his ‘society’ as something similar to a parish or diocese, even though it was associated with the bishops”.
196. Balatsukas, 192: “You shall all eat together. This is what family means”.
197..Ibid., 192: “The Metropolis is home to all of us”.

“Nevertheless, it is a fact that (Dionysios) persistently refused to accept this transfer of his (from Lemnos to Trikala), and, only when the Archbishop explicitly told him that it is an order of the Church and the will of God, he was compelled to yield against his will”¹⁹². There were three basic axes of Dionysios’ work as Metropolitan of Trikki & Stagoi: a). the restoration of the clergy, b). the remedy of the crisis in monasticism, c). the philanthropic work and the religious regeneration of the people, which were characterized by humanism and knowledge¹⁹³.

......... The Restoration of the Clergy. According to Protopresbyter P. Tymbas once again, Dionysios achieved the regeneration of the clergy in his diocese, acquiring, as a result, co-workers – priests, who were dedicated to their duties, and he raised a new generation of clergy¹⁹⁴, bequeathing to the Church those who would continue his pastoral work. As in Lemnos, so also in Trikala, Dionysios organized the Diocese in the form of a coenobium. This realization of the Metropolitan-Monk is a continuation of the Orthodox Tradition; it is sufficient for us to remember the synthesis of the Diocese-Coenobium in the pastoral works of Saint Basil the Great and Saint Pachomius¹⁹⁵. For Dionysios, the Diocesan staff was a family¹⁹⁶, and the Diocese was a home¹⁹⁷. He regarded the existence of a program for the Diocese as absolutely necessary, and he gave

198.. Ibid., 191: “In order for life in the Metropolis to be pleasant and productive, it must be organized around a program. Without a program, we will be like a ship without a rudder or compass”. 199.. Ibid., 191-92:
             Morning Wake-Up: 5:30 a.m.
             Orthros: 6:00 a.m.
             Private Study: 6:30-7:00 a.m
             Breakfast – Tidying up the Room: 7:00-8:00 a.m.
             Office: 8:00 a.m.
             Work: 8:00 a.m. – 2:00 p.m.
             Lunch and Rest: 2:30 p.m. – 4:00 p.m.
             Afternoon Work out of the Office: 4:30 – 8:30 p.m.
             Supper: 8:30 p.m.
             Constructive Discussions on the day’s work or other matters, etc:. 9:00 – 10:15 p.m.
             Compline: 10:15 – 10:30 p.m.
             Bedtime: 10:30 p.m.
200. Haralampous, Paternal Admonitions IV, 29.
201.. Ibid., II, 130.
202. Haralambous, Paternal Admonitions, 39.
203.. Ibid., 10, Ibid., II, pg. 45
204.. Ibid., 87.
205.. Ibid., 56.
206. Tymbas, 47: “He especially loved his priests. With the priestly conferences and frequent gatherings for priests in the rural areas, he was always close to them. The “Priests’ Hostel”, as well as the “Mutual Assistance Fund” for the clergy in his diocese were the result of his love toward the priests. The purpose was to financially support the children of poor priests and, more generally, to confront special circumstances”.

great attention to it¹⁹⁸, including care for the spiritual progress of each one of its members¹⁹⁹. He accomplished the construction of the Diocesan Mansion, with auxiliary rooms and offices, which ensured comfort at work, with a library and a museum, where ancient artifacts²⁰⁰ of the Churches in the Diocese were safely kept²⁰¹. He required direct communication from the priests²⁰², a full briefing concerning their work²⁰³ and exactitude in the execution of his orders. He regularly visited the parishes, or he sent representatives; he organized assemblies for the priests²⁰⁴. He taught priests to precede others in any social work²⁰⁵ for the improvement of the economic state of their flock; at the same time, he himself took care of the material and spiritual needs of his priests²⁰⁶. Aiming at the elevation of the priests’ regard in the conscience of the people,

207. Haralambous, Paternal Admonitions II, 12.
208.. Ibid., III, 8.
209.. Ibid., III, 53.
210. Haralambous, Eastern Orthodox Monasticism, 14: “In our days... of apostasy and a material perception of life, Monasticism is passing through a crisis, as are other holy and sacred institutions”.
211. Balatsukas, from a letter of Dionysios to Gabriel of the Sacred Monastery of Dionysiou, Philotheus Zervakos, Amphilochius Makres, 223.
212. Tymbas, 69: “Dionysios, who loved the monastic life, remained a humble and simple monk until his last breath, despite all his honorary distinctions”.
213. Balatsukas, 223: “I wept and lamented at length concerning this degeneration. I prayed and invoked the help of God from the depths of my heart. And God granted that this situation be cleansed”.
214. Tymbas, 63.
215. Balatsukas, 224: “But lately, the number of visitors – due to the unique, majestic nature of Meteora and the spectacular Sacred Monasteries, constructed by God – has increased tremendously. Tourists and excursionists, of every race and language, arrive by the hundreds during the summer months; there are times when they are trying and demanding, something which wearies and enervates the brethren of the Sacred Monasteries and hinders them from being undistracted in prayer and asceticism. This disquiets us most deeply. And we find ourselves in great perplexity”.
216. Balatsukas, 225: “So, I fervently ask that you undergo the effort, for the sake of Monasticism, which you both love and exercise with zeal, to come here on June 29. We will show you hospitality in our Sacred Diocese with all our love. We will also summon the Most Reverend Abbots of the Sacred Monasteries of Meteora and, when we will have prayed, seeking divine illumination, we will examine this gravest issue together concerning the Sacred Monasteries of Meteora and decide what must be done”.

...........he focused their attention on their external appearance²⁰⁷, their conduct, the type of recreation that they choose, the avoidance of debts²⁰⁸, and he forbade them to get involved with politics²⁰⁹.

...........Remedying the Crisis in Monasticism²¹⁰. According to the same, Dionysios found monasticism at Meteora in a state of “decomposition”, the monasteries “had become a grotto of licentiousness and corruption”, the monks, “in tatters mentally and bodily, occupied themselves with beggary, becoming most burdensome to foreign visitors”²¹¹. The hierarch, who loved monasticism²¹², praying to God with tears and invoking his help²¹³, “made every effort to reorganize and revive the sacred monasteries in his jurisdiction”²¹⁴, faithfully following the provisions set down by the founders. That which is characteristic in his endeavor to restore monasticism: in facing unprecedented problems²¹⁵ (namely, those that are not mentioned in the Holy Scriptures or in the Fathers), Dionysios did not leave room for his personal convictions, but he endeavored to solve these problems in a synodical spirit, drawing from the experience of the ecclesiastical community²¹⁶.

217. Ibid., 36: “The vigorous and wise Dionysios’ primary concern was to intimately know his flock, which was now very great... He immediately began his tours”.
218.. Tymbas, 45, 46: “He literally threshed his Diocese, ascending mountains and descending to the plains. Many of the isolated villages in the Pindus mountain range welcomed a Metropolitan for the first time. He reached other villages by riding on an animal or walking. A characteristic example was the circumstance in Bathyrrhema, where His Eminence walked for 4 hours on an isolated, uphill road in adverse weather conditions, in order to reach the village where he was to preside over an ‘Assembly of Priests’ (Trikalina Nea, April 2, 1966)”.
219. Haralambous, Paternal Admonitions II, 10.
220. Tymbas, 83: “With the Metropolitan’s provision, (the student mess halls) were functioning regularly from 1961 on the grounds of the Sacred Church of the Holy Charitable Physicians Cosmas and Damian for many students also from the High Schools in Kalambaka and Pyli. ‘It was a productive offering to the indigent boys mainly of the mountainous regions and a concrete expression of love’”.
221.. Ibid., 41: “The poor tent-dwellers longed to acquire a piece of land of their own”.
222.. Ibid., 79: “... it was a marvellous home for aging well, in which the material and spiritual needs of the elderly are abundantly fulfilled”.
223. Haralambous, Paternal Admonitions II, 72: “beautiful, contemporary, majestic, and with replete outfit, it embraced its first 25 boarders, elderly men and women”.
224. Tymbas, 82: “The School of Handicrafts in Bytumas accepts girls who are orphaned or from families with many children, 12-17 years of age, from the diocesan region of Trikala and provides them free housing and food. The boarders are taught housekeeping, sewing, and handicrafts, while, at the same time, they are equipped spiritually so that, in time, they might emerge as good and worthy Greek housewives. Moreover, a religious and Greek upbringing of such caliber is provided for them, that even great educators would be envious”.

........Philanthropic Work and Religious Regeneration of the People. The hierarch knew his flock²¹⁷ intimately²¹⁸ from the beginning, and thenceforth, he devoted himself to remedying primarily their material needs²¹⁹ – he organized and established the functioning of funds to assist the poor, as well as student mess halls²²⁰; he founded the first nursery school in Trikala; he took care of the unemployed, those whose crops were destroyed by hail, landless graziers, to whom he even conceded one of the monasteries’ tracts, where their village “Nea Zoe”²²¹ was built; he finished the construction of the elderly home in Megala Kalyvia²²², which his predecessor had begun²²³; he constructed the Dorothian and the Polycarpian high school for girls in Trikala; he founded a school²²⁴ for handicrafts in Bytumas for orphans or

225.. Ibid., 81: “... so that it is possible for more than 60 female, high-school students to be housed and fed within it, preferably children of indigent parents or of families with many children, orphans and the unprotected. And here, assiduous care is provided for the female students’ Greek-Christian upbringing”.
226. Ibid., (excerpt from Anagennesis, April 28, 1969), 84: “His Eminence, far removed from any political intervention, working alone and unobtrusively, has managed to complete and add to his wealthy assets a new Christian and social accomplishment worthy of every exaltation and praise. The achievement of the student dorm’s construction in Pyle, where indigent boys from the region of Pyle and the surrounding mountainous villages will be fed and educated... is an accomplishment belonging exclusively to His Eminence’s actions, who, in his concern to help the inhabitants of the region, who are afflicted by hunger, by every effective mean, has proceeded to such actions, which have brought about a successful outcome”.
227. Ibid., 77-78: “With the arrival of Dionysios (March 8, 1959), a perceptible change has come about in matters pertaining to the dorm. He has placed a theologian as its director. He is completely renewing the existing building and... he is constructing a new homonymous wing – a necessary complement to the institution’s whole building complex... In this dorm, 60 high-school students are housed and fed... orphans, victims of war and children of families with many children... He took special care for their Greek-Christian upbringing and their spiritual training”.
228..Ibid., 45: “He especially loved the rural areas. The people in the villages felt his love even more. He distributed clothing and food to them, which he secures from the World Council of Churches”.
229.. Eleuthera Gnome, September 5, 1962: “He is a hierarch who makes provision and senses beforehand the aftermath of a heavy winter. And he hastens in advance; he fills the storage facilities of the Sacred Diocese with food and clothing and, at the appropriate time, he distributes them”.
230. Tymbas, 46: “Thanks to his personal care, prisoners from the local prisons were released, when various debts had been paid, while, at the same time, he made every effort to provide recreation and support for the remaining prisoners. Regular divine Liturgies, confession, and every ministry for those ‘in prison’...”.

girls from families with many children, and the Castracidian dorm for girls²²⁵; he assists the male and female students of the Prefecture with monetary amounts every month proportionate to their needs, so that they might be able to complete their studies without hindrance; he created a student dorm for boys in Pyle called Saint Bessarion²²⁶, the student dorm for boys²²⁷, named in honor of the Holy Charitable Physicians Cosmas and Damian; he took care of the Christians in the rural areas in a variety of ways²²⁸; he gave forethought to the eventual needs that would arise during the winter²²⁹; he took care of prisoners spiritually and materially, and he managed to effect the release of some of them from prison²³⁰. The immensity of his philanthropic work impressed his contemporaries,

231. Anaplasis (March 1971), 8: “His glorious, social work in the Diocese of Trikki, which constitutes a true ‘Basilias’”.
232. Tymbas, 76.
233.. Ibid., 38.
234.. Ibid., 39: “a spacious room, which he has set at the youth’s disposal”.
235.. Elefthera Gnome, February 13, 1960: “The regular outings of His Eminence our Metropolitan to the villages, and indeed during the winter, have created an unprecedented and genial atmosphere between the inhabitants and our Chief Shepherd”.
236. Tymbas, 58: “It is characteristic that, during his pastoral service pleasing to God, which surpassed ten years, more than forty Sacred Churches of our Metropolis were erected from the foundations and inaugurated. His ambition was that even the last village might have its own contemporary church”.
237.. Anagennesis, November 1, 1960.
238. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 38: «Haralambous, Paternal Admonitions, 38: “Therefore, we paternally exhort that all of you procure this splendid work and dedicate yourselves to studying it unceasingly, as ‘virtue and abstinence from evils are not achieved by any other means, except through the study of the divine Scriptures’”.

who likened it to the “Basilias”²³¹ and indeed they called it “Dionysias”²³². Laboring in the spiritual field, he created a Christian movement in his diocese, giving special attention to catechetical schools and a school for Byzantine music in Trikala. In the summer of 1959, for the first time, he organized a camp for the working youth and the female students of the Christian student groups²³³; he visited the city’s high schools and he spoke to the youth; in Kalampaka, he inaugurated the Christian Hearth²³⁴; he visited the villages in the countryside; he celebrated the Liturgy and conversed with the residents²³⁵; he contributed to the repair and construction of many ruined churches; he founded, completed, and inaugurated new churches²³⁶; he instructed and baptized Jehovah’s witnesses and people of other religions²³⁷. He instituted a half-hour, religious program on the radio station in Trikala. He always informed his priests²³⁸ and, through them, the Christians concerning new publications of Christian books or periodicals that were beneficial for their spiritual training – the publications having as their basic characteristics a genuine Christian spirit, understandable language and an affordable price. Thus, the written divine word circulated within the homes of the Diocese’s Christians.

239. Cades, 253, letter of Metropolitan Gennadius of Paphos, dated October 14, 1955, to then Metropolitan Dionysios of Lemnos: “I see that you too have grandeur now! So, a Bishop of the Synod! Yet, you were right in discerning that this will be a source of added difficulties for you...”.
240. Tymbas, 16
241. Haralambous, Sacred Pulses, “Open Letter to the English Soldiers and the English People”, 52: “And I call upon you and your people, who are not influenced by the interests of the moment and do not endorse the unspeakable actions of your governors, to undertake a new, noble struggle – the struggle for the immediate return of our exiled hierarchs, for the recognition of Cyprus’ self-determination... Only in this way will the conduct of your government be purged and the love of the Greek people toward England be restored”.
242.. Ibid., “Open Letter to the Hierarchs and the Clergy of Great Britain”, 55: “Perhaps the Gospel of Christ is not in force, when the misconstrued political interests of your country demand another tactic?”
243. See Appendix.

9. The Work of Dionysios as Member of the Sacred Synod

As Vice-President of the P.C.C.S. In 1955, Dionysios was summoned as a member of the Sacred Synod²³⁹ of the Church of Greece. At the same time, during the period from 1955 to 1956, he exercised the duties of Vice-President of the Pan-Hellenic Committee for Cyprus Self-Determination (P.C.C.S.). With regard to this, his first biographer remarks: “.... he worked with patriotic zeal for the promotion and vindication of the Cypriot struggle. He raised his voice so that he would be heard by the mighty of the earth”²⁴⁰. Two open letters that he wrote deserve special attention – “To the English Soldiers and the English People” and “To the Hierarchs and the Clergy of Great Britain” – where he states his position, not as Vice-President of the P.C.C.S., but as a “Hierarch of the Greek Orthodox Church”. In the first letter, which he addresses to the English soldiers, he announces that he is returning the diploma, which he was awarded by the English Government, by virtue of his imprisonment by the Germans, since he harboured English soldiers and helped them to escape²⁴¹. In the second letter, he brought sharp criticism to bear on the hierarchs and clergy of Great Britain, based on the teaching of the Gospel²⁴². In the personal archive of Metropolitan Dionysios, a letter of his to then Archbishop Dorotheus of Athens and All Greece has been preserved, from which it becomes evident that Dionysios, due to the criticism that he sustained for his work as Vice-President of the P.C.C.S., resigned from this position²⁴³.

244. Chrysostom II, Archbishop of Athens and All Greece, “Activities Report”, 39.
245.. Andriopoulos calls this contrariety “an invisible political opposition, which originated from his predecessor James, who influenced the majority of the Hierarchy” (Andriopoulos, 11). It is not possible that Metropolitan Dionysius of Trikki was one of those whom James was influencing, the resignation of whom the Metropolitan of Trikki had demanded in 1962 (See the Introduction of the present dissertation).
246. Karagiannes, 152-53: “We will meet these Metropolitans (Anthony of Xanthe, Constantine of Patras, Dionysios of Trikki & Stagoi, Damascenos of Naupactia & Eurytania, Meletius of Kythera, and Stylianos of Preveza) again in May of 1967 as members of the Synod of the Excellent, which elected Jerome Kotsones!...”.
247. See the whole text of the interview in the Appendix of our Post-Graduate Dissertation Pastoral Prospects in the Texts and the Life of Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi, 104-05.

The Special Session of the Synod in 1964. On January 5, 1964, the meeting of Ecumenical Patriarch Athenagoras with Pope Paul VI took place in Jerusalem. The Patriarch desired that the leaders of Protestantism take part as well in the meeting, aiming at a pan-Christian rapprochement that would ultimately lead to the union of the churches. He also proposed “that the Patriarchs and Presidents of the Autocephalous Orthodox Churches everywhere might proceed with one accord to Jerusalem, meet with the Pope and conduct a discussion with him concerning the union of the Churches”²⁴⁴. In his work Church and State, G. Karagiannes states: “The Church of Greece reacts vehemently to the ‘ecumenical’ plans of the Patriarchate of Constantinople and the meetings of Patriarch Athenagoras with Pope Paul VI, an event that provokes exasperation in the government and the palace”. And he referred to the “existence of a group of Metropolitans, within the bosom of the Hierarchy, who are in a constant state of opposition²⁴⁵ toward Chrysostom and the majority, identifying themselves with the positions of the palace”²⁴⁶, in which he also includes Metropolitan Dionysios of Trikki. This assertion does not appear to be tenable, because there are at least four documented testimonies that give evidence to the contrary:

a). Dionysios’ interview in the press, b). his proposal to the Synod, c). his letter to Ecumenical Patriarch Athenagoras, and d). his letter to Metropolitan Gennadius of Paphos.
a). After the special session of the Sacred Synod of the Hierarchy of the Church of Greece, an interview of the Metropolitan of Trikki was given to the press, where he states the following:
“... it is imperative that the Ecumenical Patriarch be convinced to reach a common understanding with the other Orthodox Churches prior to any decision of his on matters of faith, and to not proceed by himself... otherwise, there’s a real danger that relations between the sister Orthodox Churches might be led to a dead-end, resulting in their rupture.”²⁴⁷.

248. See the whole text of the letter in the Appendix of our Post-Graduate Dissertation Pastoral Prospects in the Texts and the Life of Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi, 106-07.
249.. Ibid., 97: “5. Unfortunately, such is the rashly taken initiative, suddenly and unexpectedly cast in the midst of the Orthodox Churches, for the commencement of the Dialogue in question, even the name of which is unknown to the ancient Church, and on behalf of the Ecumenical Patriarch, who not only disregarded the respective decisions of the Pan-Orthodox Conferences in Rhodes, which had convened canonically in all respects, but in this manner, he has conducted negotiations for several years in complete ignorance of the other Orthodox Churches, as it became apparent afterward, with the Roman Church, with which he has proceeded to the catastrophic point for Orthodoxy of going to Jerusalem, despite the explicit refusal of the local Orthodox Churches, to commune with the Pope in common prayers and in secret discussions, so that the entire Orthodox Church, together with him, might hear the official blasphemy of the Pope against the Church, that we Orthodox will not be deemed worthy of the salvation of our souls, unless we, subsequent to the canonically acquired grace of baptism, enter into the open gates of the spiritual fold, the lord and master of which is the Pope of New Rome, who, having been established in the world as the representative of our Lord Jesus Christ, will receive us.

........b). Two days after the meeting of Athenagoras and the Pope, that is, on January 7, 1964, the Metropolitan of Trikki writes in his letter to Metropolitan Gennadius of Paphos: “The Patriarch, without essentially coming to any previous understanding with the other Orthodox Churches and without due preparation, proceeded to a meeting with the Pope. I fear very much that this will irreparably harm Orthodoxy. By recognizing the Primacy of the Pope, then the Pope’s remaining claims will have to be recognized as a natural consequence. But then, where will we be led? Are we not selling out, sacrificing Orthodoxy, which our fathers and ancestors have bequeathed to us by the streams of their blood, to our egomania and ambition? I, O holy brother, who am the least of all, will not accept any decision of the Ecumenical Patriarch...”²⁴⁸.

........c). In his proposal concerning the matter of the Dialogue, which was assigned to him, Dionysios again refers to the meeting between Athenagoras and the Pope²⁴⁹, and in the end, he expresses his opinion as follows:

........“30. In summation, we humbly give our opinion that, by accepting the dialogues, we are throwing punches in the air, yet the Vatican will have won the battle of exhibiting their God-given authority and of disavowing us as stiff-necked heretics and even infidels.

........“31.We are certainly obliged to go to the Pan-Orthodox Conference in Rhodes, so that we may not appear unlearned and anachronistic, but we must make every effort there and take every caution and show great diligence, with the help of the Lord,

250.. Ibid., 103.
251. According to Fr. Polycarp Tymbas, the letter was written on February 2, 1964, and, for the first time, it was published in his book Metropolitan Dionysios of Trikki & Stagoi. It was also published in the periodical Haghios Bessarion (2007) with the date of February 24, 1964.
252. Haghios Bessarion, I, Trikala 2007, 18.
253.. Ibid.
254. Andriopoulos, 10.
255. Strangas, 4483: “’If possible’. But, in the matter at hand, how exactly is it possible? How are we able to consent to flouting the Laws of the State, since we have given an oath, during to our confirmation before the King, to keep and apply the laws unwaveringly? How are we able to consent to flouting the Laws of the State and, in so doing, instructing all social classes in rebellion and anarchy? How are we able to consent to flouting the Laws of the State, when our Lord and God Himself, for no other reason than to avoid scandalizing certain people, observed the law concerning taxation and

........so that we may avoid the evil day, and that, having done all things, we may stand steadfast and unyielding in the Orthodox faith, and its traditions and confession”²⁵⁰.

........d). In his letter to Ecumenical Patriarch Athenagoras²⁵¹, the Metropolitan of Trikki reproved the Patriarch concerning his assertive statements with regard to union; he indicated the necessity that the rumor concerning the Patriarch’s involvement with masonry be refuted; he maintained that “the two current focal points of Orthodoxy, Constantinople and Athens, must be in continuous and unceasing cooperation and communication”²⁵²; and he proposed that a committee be formed with representatives from the Ecumenical Patriarchate and the Church of Greece, recommending that the Patriarch take heed with regard his statements to the press. Closing his letter, the Metropolitan of Trikki concluded: “The unity of Orthodoxy – unity of faith, worship and administration – is the invaluable capital, and it must be preserved as the apple of our eye at all costs... The unity, cooperation and oneness of spirit among us Orthodox must assuredly be strengthened and increased to the greatest possible degree, especially today, when the Roman Catholics are increasingly cultivating unity among themselves, but also the Protestants respectively through the Universal Council of Churches”²⁵³.

........The Critical Decisions of the Synod in 1965. During this year, an ecclesiastical crisis broke out, having as its occasion the decision of the majority²⁵⁴ of Bishops that the Diocesan seats, which had been vacant for years, be filled by a coup d′état, despite Law 4226/1963 that was in force. During the Sacred Synod’s session on September 9, 1965, Metropolitan Dionysios of Trikki asserts that, in the present circumstance, the charge of the Apostle Paul, “if possible, so far as it depends upon you, live peaceably with everyone” (Rm 12:18), and the act of Christ in observing the tax law, guide him in stating that he was “completely opposed to this slippery path”, because this act would be the same as encouraging all social classes to rebellion and anarchy²⁵⁵.

charged Peter to pay the half-shekel tax, even though he simultaneously affirmed that He was under no obligation whatsoever to observe the laws concerning taxation and to pay the tax? (Mt 17:24-27)”.
256. The sacred canons do not preclude the fulfilling of vacant episcopal thrones by transfers, but they permit this as long as the necessary presuppositions are fulfilled (14^th Apostolic Canon), permitting this only in an exceptional cases; however, it is forbidden for this to be applied as the regular manner of fulfilling vacant dioceses.
257. Strangas, 4483: “Where are we heading, holy Brethren? So, have we decided to shoot down what little esteem held by the people regarding the Hierarchy has remained? If the entire press will not bear the reinstatement of transfers even by means of a legal manner, what will they say to our detriment and what formidable attacks will they launch, if we end up doing this, not legally, but by a coup d′etat and through malfeasance, indeed during this time, which is so difficult for our Nation?”
258. Ibid.: “But even if it could be supposed that we were able to overlook all these things, I am absolutely convinced that we should not proceed lightly to the de facto abrogation of the system of the relations of the Church and State, which is in force today. And I say this, firstly not because I am contrary to the potential abrogation, but because we are undoubtedly unprepared to confront such a possibility, since hitherto we have never considered the effects of such a change”.
259. Cades, letter of Metropolitan of Paphos Gennadius, dated September 27, 1965, 341.

...........Besides from a legal standpoint²⁵⁶, the matter of transfers ought not to have been reinstated²⁵⁷. According to the Metropolitan of Trikki, it was also an immature decision for the relationship of Church and State to be abrogated²⁵⁸. Nevertheless, the Hierarchy proceeded to the transfer of two Metropolitans (Metropolitan Chrysostom of Argolis to Piraeus and Metropolitan Constantine of Samos to Serres) and to the election-filling of vacant Diocesan seats. In the letter of Metropolitan Gennadius of Paphos to Metropolitan Dionysios of Trikki, the description of the crisis has been preserved as follows: “You write prophetically for all of us, for the Church and the State both there and here, because ‘God has taken the minds of the rulers and the people, of the shepherds and the faithful, and we do what is not fitting, biting and devouring one another. The salt has become unsavory’”²⁵⁹.

...........As a Member of the Synod of the Excellent in 1967. . The decade of 1960 was the most crucial decade for Greece after the war, with the military coup d′etat in 1967 as the culmination, which brought to power one of

260.. The idea of a Synod of the Excellent was engendered (by virtue of the contention concerning the elections of Metropolitans) and was being already elaborated since 1965 under the Government of Stephen Stephanopoulos.
261. Conidares, The Battle between Legality and Canonicity, 84: “This provision comprises a repetition, with a few changes in wording, of the corresponding provision of the Charter that was then in force, having as its only essential amendment the change in the number of the Standing Synod’s members from twelve to eight”.
262. Andriopoulos, 32: “The elderly Archbishop, a historic personality, a venerable person, by virtue of his old age did not have at his disposal the necessary strength to impose himself on the majority of the Hierarchy, who were disorientated by the problems of the Church. There is reliable information that the Archbishop himself, subsequent to his admission to the hospital, expressed his inclination to resign, but because this did not happen immediately, some people influenced him to not take steps toward resignation, until Mandatory Law 3/67 found him”. Strangas, 4899-4900: “As the elderly 87-year old Archbishop Chrysostom was ailing and suffering from aphasia, having been transferred to the hospital... and as the governmental military dictators were convinced both by the governmental members who had visited the ailing Archbishop on the following day of Great Saturday and by his treating physicians, that it was impossible for the ailing Archbishop Chrysostom, lying in bed, to be able to assume the continuation of exercising his high-priestly duties and indeed, during a period, in which the dictatorship of the militarists had as its aim the ‘purge of the Greek Church’, the dictators, having cursorily gathered in a meeting, decided to amend the charter law of the Church...”. Conidares, The Battle between Legality and Canonicity, 88; “So, they attempted to compel Archbishop of Athens Chrysostom II (Hatzistaurou) to resign. However, these efforts met the adamant refusal of the then Archbishop... Then, the solution was chosen for the legislative regulation of this issue as well in the brooding statute regarding the Church”.

the harshest dictatorial regimes of the western world. According to sources, it was also a period of crises and discord for the Church of Greece with the State, which was longing to intervene in the internal affairs of the Church even before the dictatorship. The dictatorship of the Colonels wanted to control the Church at the outset, abrogating the canonical Hierarchy and convening a Synod of the Excellent²⁶⁰ comprising 8 bishops (one of whom was Metropolitan Dionysios of Trikki), in accordance with Mandatory Law 3/1967²⁶¹, in order to elect a new Archbishop of Athens and All Greece, since the Archbishop of Athens then, Chrysostom II, was compelled to resign²⁶².

263. Conidares, The Battle between Legality and Canonicity,85: “... during the respective lobbying processes that preceded, there were no other Bishops ready to undertake this consignment and, by extension, who were favorably disposed toward the military regime”.
264. Karagiannes, 163: “Attempts were made at probing other Metropolitan, too. It seems though that only these eight accepted to serve the Junta’s plans”.
265. Strangas, 4900.
266. Karagiannes, 163.
267. Andriopoulos, 28.
268. Kotsones, 8: “I was elected as Archbishop legally and canonically by the then legal administration of the Church and the King, the absolutely highest Authority”.
269. Macedonia, July 12, 1974, issue number 18510, pg. 7.
270. Andriopoulos, 27-28: “... all the synodical compositions that were in force in the Church of Greece had been determined by State law. If the dictatorship issued Law 3/1967, it does not matter. They had authority then... Historically, whether we like it or not, the dictatorship was a coup d′etat and it governed Greece for seven whole years, and public life did not stop”.
271. Andriopoulos, 28: “The Constitution of 1952, in article 2, which was in force then for the Church, states: ‘... and (the Church) is governed by a Sacred Synod of Bishops’. The Constitution does not refer to the Synod’s configuration, so that some other configuration would be considered contrary to the Constitution. Besides, this Synod is not contrary either to the letter or the spirit of the Sacred Canons (and it was necessary due to the requisitions at that time). For this reason, no one contested its canonicity then or for many years afterward... The non-canonicity of this Synod was discussed for the first time by the inspirers of Constitutional Acts 3/74 and 7/74, in order to justify their content and, with these, to subvert the canonical order of the Church”.

Professor J. Conidares had expressed the opinion that the amendment of the number of synodical members from 12 to 8 took place because only 8 were found who would agree to cooperate with the dictators²⁶³. G. Karayiannes is of the same opinion²⁶⁴. Nevertheless, Archimandrite Theocletus Strangas, Secretary then of the Sacred Synod and amiably disposed toward Jerome I, states as a personal record that several other Hierarchs desired to take part in the Synod of the Excellent in question²⁶⁵. G. Karayiannes again asserts that Jerome Kotsones was elected Archbishop of Athens, “because the palace insisted on Jerome’s election”²⁶⁶. One year after Jerome’s resignation (1974), the issue concerning the non-canonicity of the Synod of the Excellent in 1967, which had elected him as Archbishop of Athens and All Greece²⁶⁷, started being discussed. In subsequent writings of his, Jerome himself sustained that his election was canonical²⁶⁸, while Archbishop Seraphim characterized it as “contrary both to the Canons and to the Constitution... since the canonical and lawful Archbishop Chrysostom II of Athens was dethroned in a manner befitting of thieves”²⁶⁹. The theologian P. Andriopoulos asserts that the Synod of the Excellent in 1967 cannot be regarded as contrary either to the Canons²⁷⁰ or to the Constitution²⁷¹.

272. Strangas, Ibid., 4969.
273. Anaplasis (March 1971), 10-11.
274. Cades, 372: “... March 24, 1969. Holy Metropolitan Dionysios of Trikki, most dear to me in Christ, I read your letter, but I read more so what was behind your writing – your anxiety, your anguish, all your inner turmoil, which the unforeseen event has caused you regarding the resignation of His Beatitude the Archbishop of Athens, which had been silently planned and suddenly revealed. I also read in the Eleutheros Cosmos on the 14^th of the current month about the resignation, and I could not believe it. The blessed man became frustrated far too soon, and he longed for the serene life of his professor’s seat. He did not expect so many reactions and so much villainy from nefarious people. He who bears the responsibility of such a position, and indeed of one so high, and in times that are so crucial, has much to undergo and needs the stalwartness of Saint Chrysostom in order to confront them”.

Archimandrite Th. Strangas, in several places, basing himself on the periodical Anaplasis (1970), where recollections of friends and close co-workers of Metropolitan Dionysios of Trikki were gathered, written with excessive characterizations about the hierarch of blessed memory, implying that he is a great saint of our age, and where they testify that he was “the soul of the Synod of the Excellent” in 1967, writes: “And this man, the Metropolitan of Trikki, was regarded as the guide and director of all of Primate Jerome’s thoughts and actions...”²⁷². However, in the periodical under discussion, Jerome contented himself with only a few general, formal words regarding the personality of the Metropolitan of Trikki, stating: “Others will present the characteristic aspects of the life and work of this man who has departed”²⁷³. A letter of Metropolitan of Paphos Gennadius to Metropolitan Dionysios of Trikki shows that the characterization of the Metropolitan of Trikki as the guide and director of all the thoughts and actions of Primate Jerome is not tenable, since, at the time of such a significant event, as the resignation from the Archbishop’s Throne (1969), Jerome proceeded by himself, causing – according to the Metropolitan of Paphos – the Metropolitan of Trikki anxiety, anguish, and inner turmoil²⁷⁴.

275. Tymbas, 129 (from the Testament of Metropolitan Dionysios of Trikki): “My personal diary will be delivered to Fr. Jerome with the request that he refine it, attend to it, and publish it, if he finds it beneficial and edifying”.
276. Kotsones, 7: “However, after the fall of the dictatorship, even though I had time and I was free to publish certain facts, whereas previously it was not possible for me to do this, one other reason was added for me to keep silence. And that reason is that I do not like the role of those people who, after every dictatorship, emerge as a convenient Hercules for Democracy...”.
277. Gialuris, Chrysostom, Metropolitan of Chios, Anaplasis (March 1971), 17-18: “He underwent dreadful and unspeakable tortures with endurance. Indeed, from that time, the ‘thorns in the flesh’ have their beginning, which tormented him and eventually led him to the tomb”.

..........The matter of the Synod of the Excellent in 1967 is quite complex and, due to its legal-canonical nature, falls outside the bounds of this present study. However, regarding the role of Metropolitan Dionysios of Trikki as a member of this Synod, it must be noted here that, even if any sources whatsoever in the respective bibliography be studied, it is not possible, in our opinion, for any judgment on the matter to be documented, unless two significant, historical documents be investigated – the hierarch’s diary and his personal archive. Before his death, the Metropolitan of Trikki entrusted his diary to the charge of then Archbishop of Athens and All Greece, Jerome Kotsones²⁷⁵. The latter, though he had time and he was free after the fall of the dictatorship²⁷⁶, nevertheless delivered it to then Metropolitan of Attica and Megaris Nicodemus Gatzirules, after the death of whom the fate of the diary is unknown. Yet while living still, he had refused to cede the diary for research. The Metropolitan’s personal archive can be found at the Company of the Friends of the People, where from the outset they stated that the whole archive will not be given to be studied, but whatever material the responsible persons judge can be made known publicly.

10. His Passing Away
Dionysios’ health was already shaken by his hardships in the German concentration camps, and, for the rest of his life, he literally suffered²⁷⁷.

278.. From the Personal Archive of Metropolitan Dionysios of Trikki, the medical verification of Pan. Gegopoulos informs us that Dionysios had “undergone surgery to the liver as a result of cirrhosis, and due to this, he was exhausted and highly susceptible to illness”.
279. Anaplasis (March 1971), 98: “a long and painful illness, which eventually led him to death”.
280. Cades, from the letter of Metropolitan Gennadius of Paphos to Metropolitan Dionysios of Trikki, 308: “In Paphos, February 27, 1961. Holy Brother, Metropolitan Dionysios of Trikki, most dear to me in Christ. With much grief and constraint of heart, I was informed yesterday by your relatives here that you have become so ill that you nearly died and that you are in a hospital in Athens”.
281. Tymbas, 115.
282. Anaplasis (March 1971), 49.
283. Rhammos, G. Th., University Professor Emeritus, Anaplasis (March 1971), 19: “The gladness of his face and the serenity of his expression, despite his terrible pain, made a deep impression on those present next to his bed, during his final moments”.
284. Cades, 381.
285.. Ibid., 383: “As a Hierarch, depicting the image of Christ in himself as much as possible, he was always forgiving, and he departed from this life with the deepest sense of tender love toward everyone”. 380: “He was insulted; he was taunted; he was slandered. What his enemies didn’t do to him! And yet, like the First Martyr Stephen, he would say, ‘Lord, do not hold this sin against them’”.
286.. Ibid., 379: “During his final dire, arduous and prolonged illness, I wrote to him: ‘The Lord wants to complete the crown that you deserve and, for this reason, he has permitted this trial. But he would protest, out of humility, that he was being tried because of his sins”.

As soon as he returned from Germany, he underwent a serious, surgical procedure²⁷⁸. However, the ordeal of his sickness²⁷⁹ that brought him “to the gates of death”²⁸⁰ started in 1961, when he was compelled to be hospitalized for two months at Evangelismos Hospital²⁸¹, resulting in the restoration of his health. However, toward the end of 1967, the first symptoms of his final, serious illness appeared. In 1969, he was urgently taken to London, “where he underwent a most painful, surgical procedure”, which was followed by 50 days of “unimaginable pain”²⁸². All those who were gathered around Dionysios were deeply impressed by the serene expression of his face, even though he was suffering terrible pain, even up until the last moments of his earthly life²⁸³. He endured everything with the “patience of Job”²⁸⁴, with forgiveness²⁸⁵ and humility²⁸⁶.

287. Crustalakes, 252: “Saturday, January 3, 1970. He spoke to us for the last time around 7 p.m., then when he asked us to chant for him ‘Come, O faithful, let us behold where Christ was born...’”.
288. Basilopoulos, Athanasius, Metropolitan of Eleia, Anaplasis (March 1971), 85.
289. Crustalakes, 254: “The sight that the city of Trikala and the intervening villages presented, through which the funeral procession passed, was most stirring and brought to remembrance the description given by Saint Gregory the Theologian of Saint Basil the Great’s death. The emotion became most poignant and culminated at the Monastery of Bytoumas. The girls from the School of Handicrafts, the nuns and the crowd that had thronged from the surrounding villages, stirred even the most unfeeling heart with their tears”.
290. Rhammos, Anaplasis (March 1971), 19: “In his beloved, ancient Monastery of Bytumas near Trikala, his wearied body was placed in accordance with his desire, after the funeral service and procession, which was majestic, yet also proverbial for its simplicity and compunction, with 30 Bishops taking part...”.
291. Tymbas, 123: “He was buried as a simple monk in a plain tomb, ‘behind the holy bema of the Sacred Church of the Monastery of Bytumas’, as he wrote in his testament, wrapped in a pure white shroud”.

His final hours were recorded by his spiritual children²⁸⁷. On January 4, 1970, at 2:10 a.m., Dionysios sought, only with a motion of his lips, without a voice anymore, that they chant his beloved verse “What shall we give back to the Lord for all that He has rendered to us...” and, when he had heard this, his died. Those who were with him at the time of his death, left characteristic testimonies: “This is how the people of God, those dedicated to him, His own, His saints, leave this life”²⁸⁸. They likened his funeral to that of Saint Basil the Great²⁸⁹. In accordance with his desire, funeral orations were not delivered. The funeral procession was modest, yet majestic²⁹⁰. The Metropolitan was buried as a simple monk²⁹¹.

292. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον Α΄, σελ. 5.
293. Ἀραμπατζῆ Χ., Χριστιανική Γραμματεία, τ. Α΄, σελ. 17.
294. Προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐπιστολή πρός τόν Karl Breiteneder 4.6.1965: «Τό πρέπον ἑπομένως εἶναι νά ἐπιστρέψῃ ἡ ἁγιότης εἰς τήν Ἐκκλησίαν μας, ἡ ἁγιότης τῶν πρώτων εὐκλεῶν ἡμερῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ, τήν ὁποίαν συνίστων ἡ πενία, ἡ ἁπλότης, ἡ ταπείνωσις, ἡ καθαρά καί ἁγία ζωή, ἀρωματισμένη πλουσίως μέ τό εὐῶδες ἄρωμα τῆς ἀνυποκρίτου εὐαγγελικῆς ἀγάπης».

295. Ἀποφοίτησε τό 1940.
296. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 172: «…εἰς τήν ὁποίαν ἐξαίρεται ἡ ἀνυπέρβλητος τιμή τοῦ μεγάλου ἀξιώματος τῆς ἱερωσύνης, ἐκτίθενται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων καί ὁρίζονται τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων δι᾽ αὐτήν».
297. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ καθηγητῆ φιλολογίας Ἰ. Σακαλῆ, Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας, σελ. 104-105: «πέραν τῆς καλῶς σχεδιασθείσης καί εὐσυνειδήτου ἐργασίας εἶναι συγχρόνως μία ἀποκάλυψις. Ἀποκάλυψις διά τήν πνευματικήν του ρώμην, ἀποκάλυψις διά τόν ψυχικόν κόσμον. Ὁ ἱερός Χρυσόστομος, ἡ ἱερωσύνη. Τό ὑψηλότερον λειτούργημα εἰς μίαν κορυφαίαν στιγμήν του. Δέν εἶναι ξηρά ἐπιστήμη, εἶναι ἐξομολόγησις, εἶναι ὑπόσχεσις. Μέ τέτοιες σκέψεις, μέ τέτοιες ἀρχές ἔρχεται ὡς ἱεροκήρυξ εἰς τήν παλαιάν μητρόπολιν Μηθύμνης. Ὁ νεαρός ζηλωτής λευΐτης ἐπί τό ἔργον τῆς ἐκδαπανήσεως».

..........δράση ὡς ἱεροκήρυκα καί ἡγουμένου), β. τήν ἀμέσως μεταπολεμική (ἐπεξεργασία τῆς ἐμπειρίας ἀπό τά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας καί τοποθέτησή της στό ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας του), γ. τήν τῆς ἀρχιερατείας στή Λῆμνο, δ. τήν τῆς ἀρχιερατείας του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν.

1.1. Προπολεμική περίοδος
«Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον». Εἶναι οὐσιαστικά τό πρῶτο σύγγραμμα τοῦ τότε Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου Χαραλάμπους, πρίν ἀπό τό ὁποῖο, ὅσο μᾶς εἶναι γνωστό, εἶχαν προηγηθεῖ μερικά μόνον ἄρθρα σέ ἐφημερίδες καί περιοδικά. Εἶναι ἡ πτυχιακή του διατριβή, ὡς φοιτητῆ τῆς Ἱερᾶς Θεολογικῆς Σχολῆς Χάλκης²⁹⁵. Τό σύγγραμμα κατατάσσεται στό εἶδος τῆς ποιμαντικῆς γραμματείας²⁹⁶, μέ στόχο τή συστηματική ἔκθεση τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου περί ἱερωσύνης, μέ τήν προοπτική τῆς ἐφαρμογῆς της στήν πράξη. Τό σύγγραμμα ἔχει ἄρρηκτη σχέση μέ τήν προσωπική ἱερατική πορεία τοῦ συγγραφέα²⁹⁷. Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι στό δίπλωμα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς ὁ τίτλος τῆς διατριβῆς ἦταν «Ἡ ποιμαντική τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου». Δέν γνωρίζουμε ἄν τό περιεχόμενο τοῦ βιβλίου διαφέρει ἀπό ἐκεῖνο τῆς διατριβῆς, διότι ὑπάρχει διαφορά καί μεταξύ τῶν θεμάτων, ἡ ὁποία προφανῶς προέκυψε ἀπό τήν ἀνάγκη τοῦ συγγραφέα νά μιλήσει ὄχι γενικά γιά τήν ποιμαντική κατά τόν ἱ. Χρυσόστομο, ἀλλά συγκεκριμένα γιά τήν ἱερωσύνη. Μετά τήν ἀποφοίτησή του ἀπό τή Θεολογική Σχολή Χάλκης, ὁ Διονύσιος διορίστηκε ἱεροκήρυκας στή Μητρόπολη Μηθύμνης, ὅπου ταυτόχρονα καί ὡς ἡγούμενος τῆς μονῆς Λειμῶνος τακτοποιεῖ τά ἀρχεῖα τῆς μονῆς καί ἑτοιμάζει γιά τήν ἔκδοση τόν

298.. Ὅ.π., σελ. 105: «Ἐργασία προεξαγγελτική, πού θά συνεχισθῇ ἀργότερον, ἀπό ἄλλην θέσιν, εὐρυτέρα καί περισσότερον δοκιμασμένη».
299. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 29.
300. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, σελ. 16: «Ἀθόρυβα δουλεύει μέσα μου μιά ἀθέατη δύναμι, γιά νά συντελεστῇ κάποια προσέγγισι. "Ἡ χριστιανική ἀναγέννησι θά σώσῃ τήν Ἑλλάδα". "Εἶμαι Ἕλληνας Ὀρθόδοξος Παπᾶς". Οἱ δυό αὐτές ἰδέες σμίγουν στό τέλος μέσα μου σέ μιά ἀκατάλυτα δεμένη διφυῆ ὕπαρξι. Δύο μορφές… Ὁ δάσκαλος πού τόν ἐφλόγιζαν τ᾿ ἁγνά χριστιανικά ἰδανικά. Ὁ ἱερέας πού τόν ἐκέντριζε ἡ ἀγάπη τῆς Πατρίδος. Αὐτό εἶναι καί τό δικό μου δισυπόστατο ἰδανικό. Τό ἔμβλημα τοῦ Νεοελληνικοῦ Πολιτισμοῦ πού ἄρχισε πιά ν᾿ ἀνατέλλῃ».
301.. Ἡ συγγραφή αὐτῶν τῶν βιβλίων βασίζεται στίς σημειώσεις πού, μέ κίνδυνο μεγάλο γιά τήν ζωή του, κρατοῦσε ὁ Διονύσιος ὡς κατάδικος.

«Συμπληρωματικό κατάλογο χειρογράφων μονῆς Λειμῶνος» καί τό «Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου»²⁹⁸, μέσῳ τῶν ὁποίων προωθεῖ τούς ἱστορικούς, πολιτιστικούς καί πνευματικούς θησαυρούς στή σύγχρονή του κοινωνία.. Ἡ ἔκδοσή τους ὅμως θά πραγματοποιηθεῖ στή μεταπολεμική περίοδο.

1.2.. Ἡ ἀμέσως μεταπολεμική περίοδος
Τή μεταπολεμική περίοδο θά μπορούσαμε νά χαρακτηρίσουμε ὡς περίοδο τῆς ὁλοκληρωτικῆς θεμελίωσης τῆς προσωπικότητας τοῦ Διονυσίου, διότι τά τρία μαρτυρικά χρόνια στά γερμανικά στρατόπεδα, ὅπως τό δείχνουν οἱ πηγές, ἀφ᾿ ἑνός μεταμόρφωσαν τήν προσωπικότητά του, κάνοντάς τον πολύ ἰσχυρότερο στήν ψυχή²⁹⁹ καί ἀφ᾿ ἑτέρου προσδιόρισαν γιά πάντα τό ὑπόβαθρο τῆς ποιμαντικῆς του διδασκαλίας, ὅπως θά φανεῖ ἀπό τά κείμενά του, καί καθόρισαν τήν ἀντίληψή του γιά τόν τρόπο δράσης τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐποχή του³⁰⁰. Ὡς κατάδικος γερμανικῶν στρατοπέδων, μέ τή ἡμερονύκτια ἀναμονή τοῦ θανάτου, ὁ Διονύσιος κρατοῦσε σημειώσεις γιά ὅ,τι συνέβαινε στόν ἴδιο καί στούς συγκρατουμένους του καί ἡ βιωματική αὐτή ἐμπειρία μεταβλήθηκε σέ συγγραφική παραγωγή στίς ἀρχές τῆς μεταπολεμικῆς περιόδου: εἶναι τά δύο συγγράμματά του, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο» καί οἱ «Μάρτυρες»³⁰¹. Τό 1949 τό ἔργο τοῦ σχολάρχη τῆς νεοσύστατης Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" στήν Κύπρο ἀπαίτησε ἀπό τό Διονύσιο νά θεραπεύσει τήν ἀνάγκη διδακτικοῦ ἐγχειριδίου, συγγράφοντας τόν «Πιστό οἰκονόμο».

302. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Ἰ. Σακαλῆ, Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας, σελ. 108: «Ἐκδίδει τό Λεύκωμα τῆς Λήμνου μέ σκοπόν νά κρατηθῇ ἀκμαῖον καί ζωντανόν τό αἴσθημα τῆς ἑνότητος μέ τήν γενέθλιον γῆν τῶν ἁπανταχοῦ Λημνίων. Συγχρόνως ἀρχίζει νά δημοσιεύῃ εἰς ἐντόπιον ἐφημερίδα τό Ἀρχεῖον τῆς Μητροπόλεως».
303.. Ὅ.π., σελ. 107-108: «Ὁ συγγραφεύς ἐπίσκοπος ἀπευθύνεται εἰς τά παιδιά τῆς ἐξοχῆς, τῶν ὁποίων τά προβλήματα ἐγνώρισε ἐκ τοῦ πλησίον. Εἶναι ἕνας σύμβουλος τῶν ἀγροτοπαίδων εἰδικῶς, ὅπου ἐκτίθενται κατά τρόπον ἐπαγωγόν βασικά θέματα καταρτισμοῦ κάθε ἀνθρώπου, μέ ἰδιαιτέρως προσεγμένην τήν λογοτεχνικήν μορφήν».
304.. Ὅ.π., σελ. 108: «Κατά τήν ἐποχήν αὐτήν ἀκούεται ἡ φωνή τῆς ἐκκλησίας ὅλης μέσα εἰς τό εἰδυλλιακόν περιβάλλον τῆς Λήμνου, διά τήν δημιουργίαν κληρικῶν. Ὁ πόθος καί ἡ ἀδιάλειπτος φροντίς τοῦ Διονυσίου ἔχει γίνει πανεκκλησιαστικόν αἴτημα καί πόθος. Ὁ Διονύσιος πρῶτος καταθέτει τήν πολύτιμον εἰσφοράν του».
305.. Ὅ.π., σελ. 108: «… ὁ τρόπος, ὁ ζωντανός, ὁ βιωματικός εἶναι τό τόσον συναρπαστικόν θέλγητρον τοῦ μικροῦ βιβλίου».
306. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, πρόλογος: «Ὀλιγόλογοι», «σαφεῖς καί ἁπλαῖ, ἀρωματισμέναι μέ τό γλυκύ ἄρωμα τῆς ἀγάπης στοργικοῦ πατρός πρός ἐπιπόθητα τέκνα ἐν Κυρίῳ καί μέ χάριν, πού δίδει εἰς αὐτάς ἡ "δρόσος τοῦ Πνεύματος"».

1.3.. Ἡ Λημνιακή περίοδος
Οἱ ποιμαντικές του πραγματεῖες ὡς Μητροπολίτη Λήμνου, πού ἀρχίζουν μέ τήν ἔκδοση τοῦ «Λευκώματος τῆς Λήμνου», εἶναι ἀπαύγασμα τῆς ποιμαντορικῆς του δράσης³⁰². Τό βιβλίο «Κοντά στό ἀγροτόπαιδο» εἶναι εἶδος κατήχησης σέ ἀφηγηματική μορφή, πού ἀποσκοπεῖ νά θεραπεύσει τήν ἀπουσία τῶν κατηχητικῶν σχολείων στίς περιφέρειες τῆς χώρας³⁰³. Ταυτόχρονα εἶναι καί ἕνα πρακτικό ἐγχειρίδιο γιά τούς κατηχητές, μέ ἔμφαση στήν ἐσωτερική τοποθέτηση καί τήν εὐσυνειδησία τοῦ κατηχητῆ στό νά χρησιμοποιεῖ τήν κάθε εὐκαιρία, γιά νά παρέχει πνευματική βοήθεια καί καθοδήγηση καί στό περαστικό ἀκόμη παιδί. Τό ἑπόμενο σύγγραμμα, μέ τίτλο «Προσκλητήριον», εἶναι εἶδος διδακτικῆς πραγματείας, ἀφιερωμένης στούς νέους τοῦ 20^οῦ αἰώνα καί ἀπαντᾶ στό αἴτημα τῆς ἐποχῆς, τήν ἀνεύρεση ὑποψήφιων κληρικῶν³⁰⁴. Εἶναι γραμμένο μέ βαθιά γνώση τῆς ψυχολογίας καί τῆς παιδαγωγικῆς, μέ ἀναφορές στίς μαρτυρικές μορφές τῶν Ἀποστολικῶν Πατέρων καί στό προσωπικό μαρτυρικό βίωμα τοῦ συγγραφέα³⁰⁵. Ὡς Μητροπολίτης Λήμνου ὁ Διονύσιος ἐγκαινιάζει τίς «Πατρικές Νουθεσίες»³⁰⁶ καί ἐκδίδει τόν Α΄ τόμο. Στή συνέχεια ὡς Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν θά ἐκδώσει τούς ἑπόμενους Β΄, Γ΄, Δ΄ τόμους. Ἡ προσπάθεια αὐτή εἶναι πρωτόγνωρη σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τίς ἐγκύκλιες

307. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ "Ἀνάπλασις" (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Σακαλῆ, «Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας», σελ. 108: «Ὁ Λήμνου ἀφιερώνεται εἰς τό ἔργον, πού θέλει νά μήν πνίγεται μέσα εἰς τούς ξηρούς τύπους τῆς γραφειοκρατίας, αὐτό πού εἶναι κατ᾿ ἐξοχήν πνοή ζωῆς οὐρανίου».
308.. Ὅ.π., σελ. 109: «Ὁ ἱερεύς ἀποτελεῖ διαρκῆ μέριμναν διά τόν Διονύσιον. Μέ αὐτόν ἔχει νά κάμῃ εἴτε ζωντανόν στρατευόμενον εἴτε νεκρόν εἰς τήν θριαμβεύουσαν ἐκκλησίαν. Θέλει νά προβάλῃ τήν προσωπικότητα καί τό ἔργον του, νά δείξῃ τήν ἀξίαν τῆς συνεισφορᾶς του μέσα εἰς τήν κοινωνίαν».
309. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 5: «ἀναφέρονται εἰς θέματα, τά ὁποῖα ἐξακολουθοῦν νά ἔχουν ἐνδιαφέρον καί ἡ ἀνάγνωσίς των νά οἰκοδομῇ».

ἐπιστολές ποιμενάρχη πρός τόν κλῆρο³⁰⁷. Κλείνει ἡ Λημνιακή περίοδος μέ τήν πραγματεία «Πιστοί ἄχρι θανάτου», πού ἀπέσπασε τό βραβεῖο τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν³⁰⁸. Ὁ συγγραφέας ἐπιχείρησε νά συντάξει μαρτυρολόγιο ἱερέων τοῦ 20^οῦ αἰώνα, ἀπονέμοντάς τους τιμή καί προβάλλοντας τό παράδειγμά τους πρός μίμηση στίς συνειδήσεις τῶν χριστιανῶν τῆς ἐποχῆς του.

1.4. Περίοδος τῆς ποιμαντορίας του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν
Ἕνας ἀπό τούς τομεῖς ποιμαντικῆς δράσης τοῦ Διονυσίου, ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης καί Σταγῶν, ἦταν ἡ ἀναδιοργάνωση καί ἀναβίωση τῶν Ἱερῶν Μονῶν τῆς Μητροπόλεως, πού στή συγγραφή του θά ἐκφραστεῖ μέ τά ἀλλεπάλληλα προσκυνητάρια: «Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων», «Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη», «Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ», «Ἅγιος Στέφανος – Μετέωρα», «Τά Μετέωρα», «Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον)». Στήν ἴδια προσπάθεια τῆς ἀναβίωσης τοῦ μοναχισμοῦ κατατάσσονται καί τά ἑπόμενα ἔργα του: τό ἄρθρο του «Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά» ὡς συμμετοχή στό "Πνευματικό Συμπόσιο ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμος" καί ἡ μελέτη του «Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους». Τήν ἴδια περίοδο συγκεντρώνει τούς λόγους του καί τά ἄρθρα πού συνέγραψε κατά καιρούς καί ἐπειδή τά θέματά τους συνεχίζουν νά εἶναι ἐπίκαιρα, ἐκδίδει τό βιβλίο «Ἱεροί παλμοί»³⁰⁹. Ὡς συνοδικός ἑτοιμάζει μελέτες – εἰσηγήσεις ἐνώπιον τῆς Ἱερᾶς Συνόδου μέ τά ἀκόλουθα θέματα: «Ἐξομολόγησις - πνευματικόν φροντιστήριον», «Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων», «Ἐκκλησία καί Κινηματογράφος». Μεταξύ αὐτῶν συγκαταλέγονται δύο ἀνέκδοτες εἰσηγήσεις,

310. Βλ. Παράρτημα, σελ. 301-303.
311. Βλ. Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας, σελ. 96-103: «Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου».
312. Ὁ τότε Μητροπολίτης Χίου Χρυσόστομος, στό ἄρθρο του Ὁ ἀγωνιστής Ἱεράρχης, στό Ἀνάτυπο τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), σελ. 16, σημειώνει: «Δέν ὑπῆρξε μόνον μελετητής τῶν Πατέρων, ἀλλά καί μιμητής των».
313.. Ἡ γλώσσα αὐτή ὅμως ἀλλάζει, ὅταν τά κείμενά του ἀπευθύνονται σέ Ἀρχιερεῖς. Ἀλλά ἀκόμα καί τότε, ὅταν παίρνουν τή μορφή μιᾶς ξηρῆς ἐπιστημονικῆς ἔκθεσης, ὅπως εἶναι ἡ ἐργασία του σχετικά μέ τούς μοναστηριακούς κώδικες ἤ τίς ἐκδόσεις τῶν ἀρχείων, ἡ περιγραφή τῶν κειμηλίων ἤ τῶν τοιχογραφιῶν, δέν παύει νά ἔχει τή λεπτότητα καί τήν ὀμορφιά τῆς πνευματικότητας. Ὁ ποιμένας συγγραφέας δέν ἔχανε ποτέ καμία εὐκαιρία νά μιλήσει στήν ψυχή τοῦ ἀναγνώστη πρός ὄφελός της.
314. "Ἐλευθέρα Γνώμη" στίς 19.04.1959, ἄρθρο "Ὁ νέος Μητροπολίτης μας (συγγραφέας καί λογοτέχνης)": «Εἶναι ἀπ᾿ τίς σπάνιες περιπτώσεις ἕνας Ἱεράρχης νά συνδυάζῃ σοφία ἀνάλογη μέ τά ὑψηλά του καθήκοντα, ἀλλά καί συγγραφικό τάλαντο τέτοιο πού νά συγκινῇ καί τόν ἁπλοϊκώτερο χριστιανό, τόν ἀνώνυμο ἄνθρωπο τοῦ καθημερινοῦ βίου, πού γεύεται τίς πνευματικές ἀξίες μονάχα ὅταν οἱ φορεῖς τους κατεβαίνουν στό δικό του ἐπίπεδο καί τοῦ μιλοῦν σάν φίλοι στή γλῶσσα του, στήν ἁπλῆ γλῶσσα τοῦ λαοῦ. Καί τέτοιος εἶναι ὁ νέος Μητροπολίτης μας˙ προικισμένος μέ βαθειά κατάρτισι στά δογματικά θέματα τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλά μαζί καί κάτοχος τῆς τέχνης, τήν φιλοσοφία τοῦ Χριστιανισμοῦ νά τήν ντύνῃ μέ σάρκα καί ὀστᾶ, φέρνοντάς την ἔτσι ἴσα στήν ψυχή τοῦ ἁπλοϊκοῦ πιστοῦ».

πού διασώθηκαν στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη. Ἐπειδή μᾶλλον δέν προορίζονταν γιά δημοσίευση, δέν φέρουν κανένα τίτλο, ἀλλά καί οἱ δύο χρονολογοῦνται στό ἔτος 1963. Τό περιεχόμενο τῆς πρώτης εἶναι τό θέμα τοῦ μεταθετοῦ³¹⁰ καί τῆς δεύτερης ὁ Διάλογος μέ τήν Ρωμαϊκή Ἐκκλησία³¹¹. Ἐκδίδονται καί μερικοί ἀπό τούς λόγους του: «Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός» (ἐπί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῆς προτομῆς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ, ἐν Κρανέᾳ Ἀσπροποτάμου), Λόγος στά ἐγκαίνια τοῦ "Σχολαρείου καί Πολυκαρπείου Γυμνασίου". Ὡς ἀποτέλεσμα τοῦ προσκυνηματικοῦ του ταξιδιοῦ ἐκδόθηκε τό ἔργο «Κύπρος - Ἅγιοι Τόποι». Γιά νά τιμήσει τόν ἀγωνιστή τοῦ τόπου τῆς ἐποχῆς τῆς τουρκοκρατίας, τόν ἥρωα Μητροπολίτη Διονύσιο, συνθέτει τήν ὁμιλία γιά τό βίο καί τή δράση του, μέ τίτλο «Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος». Τά δύο μεγάλα ἔργα του, καρπός πατερικῶν σπουδῶν³¹², πού εἶναι καί τά τελευταῖα (τά ἑτοιμάζει γιά τήν ἔκδοση, εὑρισκόμενος στό νοσοκομεῖο, λίγο πρίν τήν τελευτή του), εἶναι ὁ «Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα» καί τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» Α΄ καί Β΄ τόμοι. Ὑπάρχει ἐπίσης πλῆθος ἄρθρων καί μελετῶν ἠθικοῦ, θρησκευτικοῦ καί ἐθνικοῦ περιεχομένου σέ περιοδικά, ἐφημερίδες καί στή Θρησκευτική καί Ἠθική Ἐγκυκλοπαιδεία, ὅπως καί ἡ πλούσια ἀλληλογραφία του. Τά χαρακτηριστικά τῆς ἐργογραφίας τοῦ Διονυσίου εἶναι: ἁπλή καί προσιτή³¹³ γλώσσα (σύμφωνα μέ τούς συγχρόνους του ὁ Τρίκκης ἔγραφε "στήν ἁπλῆ γλῶσσα τοῦ λαοῦ"³¹⁴), ἡ συντομία καί ἡ περιεκτικότητα τῶν κειμένων, ἡ ταπεινή τους ἐμφάνιση (ἄρα τά βιβλία αὐτά ἦταν προσιτά καί οἰκονομικά, πράγμα τό ὁποῖο πρόσεχε πολύ ὁ συγγραφέας-ποιμένας).

1.5. Κατάλογος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου κατά χρονολογική σειρά

1. Συμπληρωματικός κατάλογος χειρογράφων μονῆς Λειμῶνος, Ἀθῆναι 1947.
2. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1954.
3. Λεύκωμα Λήμνου, Ἀθῆναι 1954.
4. Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1956.
5. Προσκλητήριον, Ἀθῆναι 1956. 6. Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1957.
7. Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἀθῆναι 1958.
8. Ἐξομολόγησις-πνευματικόν φροντιστήριον (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1958.
9. Πιστοί ἄχρι θανάτου (μαρτυρολόγιον ἱερέων μαρτυρησάντων κατά τήν Κατοχήν καί τόν συμμοριτοπόλεμον), (Βραβεῖον Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν), Ἀθῆναι 1959.
10. Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
11. Μάρτυρες, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
12. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων, Ἀθῆναι 1961.
13. Ὁ πιστός οἰκονόμος, γ΄ ἔκδ., βελτιωμένη καί ἐπηυξημένη, Ἀθῆναι 1961.
14. Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη - Ἀθῆναι 1962.
15. Μοναστῆρι Βυτουμᾶ - μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
16. Πατρικαί νουθεσίαι, Β΄, Ἀθῆναι 1962.
17. Ἱεροί παλμοί, Ἀθῆναι 1962.
18. Ἅγιος Στέφανος - Μετέωρα, Ἀθῆναι 1962.
19. Κύπρος - Ἅγιοι Τόποι, Ἀθῆναι 1962.
20. Ἡ ἀντίστασις τοῦ Κλήρου κατά τήν Κατοχήν (ἀνάτυπον), Ἀθῆναι 1963.
21. Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά (ἀνάτυπον ἐκ τοῦ ʺΠνευματικοῦ Συμποσίου ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμοςʺ), Ἀθῆναι 1963.

315. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτου Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικόδημου "Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο", σελ. 28.

22. Ἀρχεῖον Ἱ. Μητροπόλεως Λήμνου, δημοσιευθέν εἰς τήν ἐφημερίδα «Λῆμνος», Λῆμνος 1953-1958.
23. Τά Μετέωρα, Ἀθῆναι 1964.
24. Πατρικαί Νουθεσίαι Γ΄, Ἀθῆναι 1965.
25. Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1965.
26. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), Ἀθῆναι 1966.
27. Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός (Λόγος ἐπί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῆς προτομῆς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ, ἐν Κρανέᾳ Ἀσπροποτάμου), Τρίκαλα 1966.
28. Λόγος ἐπί τοῖς ἐγκαινίοις τοῦ "Σχολαρείου καί Πολυκαρπείου Γυμνασίου" καί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῶν προτομῶν τῶν ἀειμνήστων ἱδρυτῶν αὐτοῦ, Ἀθῆναι 1966.
29. Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, Ἀθῆναι 1967.
30. Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος, Ἀθῆναι 1967.
31. Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, Ἀθῆναι 1968.
32. Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱ. Συνόδου, Ἀθῆναι 1969.
33. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Α΄, Ἀθῆναι 1968.
34. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Β΄, Ἀθῆναι, 1969.
35. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα, Ἀθῆναι 1969.

2. Διαίρεση τῶν συγγραμμάτων μέ βάση τό περιεχόμενό τους

Σύμφωνα μέ τήν ἀξιολόγηση σύγχρονού του συγγραφέα, ὁ Τρίκκης Διονύσιος «εἶχε τήν δύναμιν νά συνδυάζη τό Χρυσοστομικό πλοῦτο μέ τή λιτότητα τοῦ Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου καί τήν ὑπεύθυνη ἐπιστημονική ἐνημερότητα μέ τήν πλαστικότητα τοῦ ὡριμασμένου λογοτέχνου»³¹⁵. Ἡ πνευματική ἀναγέννηση τῆς Ἑλλάδος δέν μποροῦσε παρά νά ξεκινήσει ἀπό τήν ἀνασύσταση καί τήν ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησίας, γι᾿ αὐτό καί τά θέματα καί οἱ προβληματισμοί τῆς ἐργογραφίας τοῦ Διονυσίου σέ πολλά σημεῖα ἀπαντῶνται στά τῆς πρώτης Ἐκκλησίας, γιά τήν ὀργάνωση τῆς ὁποίας χρειάστηκαν συστηματικές διδαχές καί διατάξεις ἀπό τούς Πατέρες. Σύμφωνα μέ τά παραπάνω στήν πρώτη θέση τῆς κατάταξης τῶν κυριότερων συγγραφῶν τοῦ Μητροπολίτη θέτουμε κείμενα ἐκκλησιαστικῶν διατάξεων.

316. Ἀραμπατζῆ Χ., Χριστιανική Γραμματεία, τ. Α΄, σελ. 19: «συνετέθησαν ὄχι τόσο γιά τή χρήση τους ἀπό τούς μεταγενέστερους, ἀλλά γιά τήν ἐξυπηρέτηση συγκεκριμένων ἀναγκῶν καί γιά τήν ἐπίλυση ποικίλων προβλημάτων».
317.. Ὅ.π., σελ. 19.
318. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, πρόλογος: «Ἀναπτύσσομεν θέματα σχετιζόμενα μέ τό ἔργον των [τῶν ἐφημερίων]. Κάμνομεν συστάσεις καί προτροπάς καί δίδομεν νουθεσίας πατρικάς», διότι «πολλά, ποικίλα καί δύσκολα τά προβλήματα, τά ὁποῖα ἀντιμετωπίζει σήμερον ὁ ἱερεύς κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἱερῶν καθηκόντων του». 319. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος ( Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Σακαλῆ, σελ. 108: «θέλοντας νά μήν πνίγεται μέσα εἰς τούς ξηρούς τύπους τῆς γραφειοκρατίας αὐτό, πού εἶναι κατ᾿ ἐξοχήν πνοή ζωῆς οὐρανίου».
320. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., σελ. 45.

2.1. Ἐκκλησιαστικές διατάξεις

Ὡς γραμματειακό εἶδος τῶν ἐπιστολικῶν κειμένων, πού ἐξυπηρετοῦσαν τίς τρέχουσες ἀνάγκες τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας³¹⁶, εἶναι γνωστό ἤδη ἀπό τίς ἀπαρχές τῆς χριστιανικῆς γραμματείας (1ο αἰώνα μ.Χ.) καί ὑπῆρξε ἕνα ἀπό τά κυρίαρχα εἴδη της³¹⁷.

2.1.α. Πατρικαί Νουθεσίαι

Ἡ πραγματεία παρουσιάζει τή συλλογή τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς ἱερεῖς καί μέσω αὐτῶν πρός ὅλο τό ποίμνιο. Τόν καθαρά πρακτικό σκοπό τῶν ἐπιστολῶν ἀναφέρει ὁ ἴδιος ὁ Ποιμενάρχης στόν πρόλογο³¹⁸ καί εἶναι τόσο ἡ ἐπίλυση τῶν προβλημάτων, πού ἀντιμετωπίζουν οἱ ἱερεῖς στό ποιμαντικό τους ἔργο ἤ καί τά δημιουργοῦν οἱ ἴδιοι εἴτε ἀπό ἄγνοια, εἴτε ἀπό ἀδιαφορία. Μέσω τῆς γραπτῆς αὐτῆς μεθόδου ἐπικοινωνίας ὁ Ποιμενάρχης δέν διατάζει καί ἀνακοινώνει μόνο, ἀλλά ἐπεξηγεῖ, προτρέπει, διδάσκει. Ὡς ἐκκλησιαστικός συγγραφέας ὁ Μητροπολίτης προσφέρει μία διαμόρφωση στό γραμματειακό αὐτό εἴδος³¹⁹: κάποτε "ἀνώνυμα συλλογικά ἔργα", μέ τόν "ἁπλό τρόπο περιγραφῆς"³²⁰ τοῦ ἀρχέγονου χριστιανισμοῦ καί ὕστερα ἀπό καιρό πάλι

321. "Ἐλευθέρα Γνώμη", στίς 05.06.1959, ἄρθρο "Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου «Πατρικαί νουθεσίαι»": «Σέ μιά ἀπ᾿ τίς ἐγκυκλίους του ὁ Σεβ. προτρέπει τούς ἱερεῖς του νά ἐπιμελοῦνται τά σπίτια τους, νά εἶναι καθαρά ... Τί εὐρύτητα πνεύματος ἀλήθεια! Πόσο ὀρθά τοποθετεῖ τό θέμα τῆς κοινωνικῆς ἐμφανίσεως τοῦ ἱερέως! Δέν εἶναι ὁ τυπικός καί ξηρός ἱεράρχης, ἀλλ᾿ ὁ πνευματικός πατέρας πού ἀγκαλιάζει μέ τήν ἀγάπη του τό ποίμνιό του καί τούς ποιμένας του».
322. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, πρόλογος, σελ. 5: «…πολλάκις εὑρέθημεν εἰς τήν ἀνάγκην νά δώσωμεν γραπτῶς εἰς τούς ἱερεῖς μας διαφόρους πατρικάς νουθεσίας. Μερικοί ὅμως τούτων δέν ἐπρόσεξαν, δυστυχῶς, καί δέν ἔχουν διατηρήσει τάς ἐγκυκλίους μας ὅλας. Ἀλλ᾿ εἴς τινας ἐξ αὐτῶν θίγονται ζητήματα, τά ὁποῖα πρέπει νά ἔχουν πάντοτε ὑπ᾿ ὄψει των ὅλοι ἀνεξαιρέτως οἱ ἐφημέριοί μας. Αὐτάς, λοιπόν, τάς σπουδαιοτέρας ἐγκυκλίους μας, διά τούς ἀνωτέρω ἀλλά καί διά πάντα ἄλλον ἱερέα, ὁ ὁποῖος ἤθελε συναντήσει, κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἐφημεριακῶν του καθηκόντων, ζητήματα, τά ὁποῖα θίγονται εἰς τάς δημοσιευομένας ἐγκυκλίους καί θά ἠδύνατο κατά τινα τρόπον νά βοηθηθῇ, ἀπεφασίσαμεν νά ἐκδώσωμεν εἰς ἴδιον τεῦχος».
323. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 22: «Νά τηρῆται τάξις καί σειρά εἰς τά μνήματα καί νά ἔχῃ ἕκαστον τόν Σταυρόν του, τό σύμβολον τοῦ ὁριστικοῦ ἀγκυροβολήματος ἡμῶν εἰς τόν ἀκύμαντον λιμένα τῆς αἰωνιότητος».
324. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 16-17.
325.. Ὅ.π., σελ. 39.
326.. Ὅ.π., σελ. 87.
327. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, σελ. 29.

ἀρκετά ἀπρόσωπη καί πιό πολύ γραφειοκρατική ἐπικοινωνία τοῦ Μητροπολίτη μέ τόν κλήρο, στήν περίπτωση τοῦ Διονυσίου γίνονται πατρικές νουθεσίες³²¹. Ἡ συλλογή καί ἡ δημοσίευση τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν πραγματοποιήθηκε, ἐπειδή τά ζητήματα αὐτά, κατά τόν συγγραφέα, συνέχιζαν νά βρίσκονται στήν ἐπικαιρότητα, χωρίς νά ἐπέλθει ἡ τελική λύση τῶν προβλημάτων³²², ἀλλά καί πρός ὄφελος ἱερέων ἐκτός τῆς Μητροπόλεώς του. Τό ἔργο ἀποτελεῖται ἀπό τέσσερα μέρη. Στό πρῶτο εἶναι οἱ ἐγκύκλιες ἐπιστολές, τίς ὁποῖες ἔγραψε ὁ Διονύσιος ὡς Μητροπολίτης Λήμνου (1952–1958), ἐνῶ τά ὑπόλοιπα εἶναι οἱ ἐγκύκλιες ἐπιστολές του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν (1959–1967).

Τά βασικά ζητήματα πού θίγονται στίς ἐπιστολές:

Τάξη, εὐπρέπεια καί καθαριότητα στό ναό, στό προαύλιο τοῦ ναοῦ, στό νεκροταφεῖο³²³˙ Τέλεση ἱερῶν ἀκολουθιῶν, σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν λειτουργικῶν βιβλίων˙ Ἡ οἰκονομική ἐνίσχυση τοῦ κλήρου καί ἡ περιφορά τοῦ δίσκου στή λειτουργία³²⁴˙ Τό κήρυγμα καί ἡ ἐξομολόγηση˙ Ἀνάγκη τῆς ἄμεσης ἐπικοινωνίας τῶν ἱερέων μέ τή Μητρόπολη³²⁵ καί τῆς παρουσίας τους στά Ἱερατικά Συνέδρια³²⁶˙ Ἡ ἐξασφάλιση ἀρχαίων κειμηλίων³²⁷ τῶν ἱερῶν ναῶν

328.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 130.
329.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 11.
330.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 10.
331.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 12.
332.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 53.
333.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 83.
334. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 4.
335.. Ὅ.π., σελ. 4: «Ἡ ἐξομολόγησις εἶναι Μυστήριον μετανοίας καί ἐξαγορεύσεως τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ ἐξομολογουμένου».
336.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θά πρέπει ὁ πνευματικός νά περιορίζηται καθαρῶς εἰς τό πνευματικόν μέρος καί νά μή ἐξέρχηται τῆς δικαιοδοσίας του».
337.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θεμελιώδης ἑρμηνευτικός κανών τῶν Κανόνων ἔδει νά εἶναι ἡ ἀγάπη, τό φιλάνθρωπον…».
338.. Ὅ.π., σελ. 6.
339.. Ὅ.π., σελ. 7: «Ἡ ὑπεροχή του ἔναντι τοῦ ψυχιάτρου συνίσταται, ἐκτός ἄλλων, καί εἰς τό κῦρος, ὅπερ δίδει αὐτῷ τό θεῖον καί ἱερόν ὑπούργημα τοῦ πνευματικοῦ καί τά διατιθέμενα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀνώτερα μέσα θεραπείας, ὡς εἶναι ἡ παντοδύναμος θεία Χάρις. Διά τήν ἀξιοποίησιν, ὅμως, καί τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης πλευρᾶς τοῦ Μυστηρίου ἀπαιτεῖται, ὅπως εἶναι ὁ πνευματικός ὄχι μόνον πεπειραμένος καί ἐνάρετος, ἀλλά καί ψυχολογικῶς κατηρτισμένος, ὅσον ἔνεστι».

τῆς Μητροπόλεως³²⁸˙ Φροντίδα τοῦ στρατοῦ³²⁹˙ Θεραπεία τῶν ὑλικῶν ἀναγκῶν τοῦ ποιμνίου³³⁰ (φιλόπτωχα ταμεῖα, μαθητικά συσσίτια, γηροκομεῖα, οἰκοτροφεῖα)˙ Διατάξεις γιά τήν ἐξωτερική ἐμφάνιση331 τῶν ἱερέων, τή συμπεριφορά τους, τή σωστή ἐπιλογή τῆς ψυχαγωγίας καί ἀπαγόρευση ἀνάμιξης στά πολιτικά³³²˙ Ἀπαγόρευση ὅποιου εἴδους ποιμαντικῆς δράσης χωρίς τήν ἔγκριση τοῦ Ἐπισκόπου³³³.

2.1.β. Εἰσηγήσεις στή Σύνοδο
«Ἐξομολόγησις – πνευματικόν φροντιστήριον» (1958).
Ἡ εἰσήγηση χωρίζεται σέ δύο θέματα. 1. Τό πρῶτο –Ἐξομολόγηση– ἔχει δύο ὑποενότητες: "Ἐκτροπαί καί ἐμπόδια" καί "Προσόντα". Ὁ εἰσηγητής ἐκθέτει τούς βασικούς κανόνες, ἡ ἐκπλήρωση τῶν ὁποίων συντελεῖ στή σωστή τέλεση τοῦ μυστηρίου τῆς ἐξομολογήσεως: α. τό ἀπόρρητο³³⁴, β. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολογούμενο νά κατακρίνει τούς ἄλλους³³⁵, γ. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολόγο νά ἐπεμβαίνει σέ θέματα μή πνευματικά³³⁶, δ. ἡ ἀποφυγή ἀκροτήτων στήν ἐπιβολή τοῦ ἐπιτιμίου (οὔτε αὐστηρή ἑρμηνεία ἱερῶν Κανόνων, οὔτε ἄκριτη ἐπιείκεια)³³⁷. Ὁ ἐξομολόγος πρέπει νά ἔχει ὥριμη ἡλικία, πτυχίο θεολογίας ἤ δύο ἐτῶν πείρα στήν ἱερωσύνη³³⁸, νά εἶναι καταρτισμένος στήν ψυχολογία³³⁹,

340.. Ὅ.π., σελ. 7-8.
341.. Ὅ.π., σελ. 10.
342.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ὄχι πράγματα θεωρητικά, ἀλλά κυρίως πρακτικά, ὑποδείξεις τῶν δεόντων κατά τρόπον ἁπλοῦν καί σαφῆ».
343.. Ὅ.π., σελ. 11: «Νά ζῶσιν αὐτοί πρῶτοι τήν κατά Χριστόν ζωήν, ὥστε νά δύνανται νά ἐμπνεύσωσι καί εἰς τούς μαθητάς των ζωήν πνευματικήν καί ἁγίαν».
344.. Ὅ.π., σελ. 11: «…τάξις καί εὐπρέπεια, σεμνότης εἰς τάς ἀναστροφάς καί ἀλληλοσεβασμός, συζητήσεις ἐποικοδομητικαί εἰς τούς περιπάτους καί εἰς τήν τράπεζαν…».
345. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 12: «Νά συσταθῇ εἰδική ἐξ Ἀρχιερέων καί εὐσεβῶν εἰδικῶν Ἐπιστημόνων Ἐπιτροπή πρός καταρτισμόν ἐμπεριστατωμένης εἰσηγήσεως ἐπί τῶν ζητημάτων τοῦ περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων, τῆς τεχνητῆς γονιμοποιήσεως κ.λ.π.».

νά ἐξομολογεῖται καί ὁ ἴδιος τακτικά, ἐάν εἶναι ἔγγαμος νά ἐξομολογεῖ τούς ἐγγάμους καί ἐάν εἶναι ἄγαμος νά ἐξομολογεῖ τούς μαθητές, φοιτητές καί στρατιῶτες. Οἱ ἱεροί ναοί τῶν πόλεων πρέπει νά εἶναι πάντα ἀνοιχτοί, γιά νά προσέρχονται οἱ ἐξομολογούμενοι. Γιά τήν ὕπαιθρο ὁ εἰσηγητής προτείνει τό θεσμό "τῶν περιοδευόντων ἐξομολόγων"³⁴⁰.
........2. Τό δεύτερο θέμα τῆς εἰσήγησης –Πνευματικόν Φροντιστήριον– ἀποτελεῖται ἀπό 4 ὑποενότητες, στίς ὁποῖες ὁ εἰσηγητής: α. ἀναφέρει ὡς σοβαρό πρόβλημα, πού ἐμποδίζει τή σωστή λειτουργία τοῦ πνευματικοῦ φροντιστηρίου, τήν ἀνομοιογένεια τῶν καλουμένων πρός μετεκπαίδευση ἱερέων σέ ὅ,τι ἀφορᾶ στήν ἡλικία, τή μόρφωση καί τήν προέλευσή τους³⁴¹, β. ὑπογραμμίζει τή σπουδαιότητα ὑπερίσχυσης τοῦ πρακτικοῦ μέρους στό πρόγραμμα τοῦ φροντιστηρίου³⁴², γ. ἐπισημαίνει τήν ἀνάγκη τῆς ἀναζήτησης πεπειραμένων καί ἐνάρετων πνευματικῶν γιά διδακτικό προσωπικό³⁴³, δ. προτρέπει στή δημιουργία πνευματικοῦ περιβάλλοντος γιά τους σπουδαστές³⁴⁴. Ἀνακεφαλαιώνοντας, ὁ εἰσηγητής διατύπωσε σέ σύντομη μορφή ὅλες τίς θέσεις τῆς εἰσήγησής του.
........Ἕνα ἄλλο ἀξιοσημείωτο τῆς εἰσήγησης εἶναι ἡ ποιμαντική ἀνησυχία τοῦ Διονυσίου ἤδη τότε (τό 1958) γιά θέματα περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων καί τεχνητῆς γονιμοποιήσεως, γιά τά ὁποῖα, σύμφωνα μέ τόν Μητροπολίτη, ἡ Ἱερά Σύνοδος ἔπρεπε νά φροντίσει νά ἐκφέρει γνώμη³⁴⁵.

346. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας, σελ. 7-8.
347.. Ὅ.π., σελ. 12: «Πρέπει ὅμως μέ συντριβήν νά ὁμολογήσωμεν, ὅτι πολλοί ἐξ ἡμῶν εἴτε οὐδέν εἴτε πολύ στοιχειῶδες ἐνδιαφέρον δεικνύουν δι᾿ αὐτά. Ὡσαύτως, ἡ Σεπτή Ἱεραρχία οὐδέποτε ἠσχολήθη ἐμπεριστατωμένως καί ἀποτελεσματικῶς μέ τό πρόβλημα τῆς συντηρήσεως καί ἀναδείξεως τῆς πολυτιμωτάτης αὐτῆς πολιτιστικῆς καί θρησκευτικῆς κληρονομίας».
348.. Ὅ.π., σελ. 4-5: «Πάντα τά ἱερά ταῦτα καταγώγια συνεστήθησαν ἀδείᾳ καί ἐγκρίσει τῶν κατά τόπους Ἐπισκόπων, συνῳδά τοῖς Κανόσι ΣΤ΄ τῆς ἐν Γάγγρᾳ Συνόδου (Ρ.Π. γ΄, 104), ΛΑ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων (Ρ.Π. β΄ 39), Ε΄ Ἀντιοχείας (Ρ.Π. γ΄ 136) καί Ι΄ καί ΠΓ΄ τῆς ἐν Καρθαγένῃ Συνόδου (σ. 318, 508–509), οἱ ὁποῖοι ἀπαγορεύουν τό παρά τήν γνώμην τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου ἐκκλησιάζειν ἤ συνιστᾶν Μονήν ἤ εὐκτήριον οἶκον, καί δή τῷ Δ΄ Κανόνι τῆς Δ΄ ἐν Χαλκηδόνι Συνόδου, σαφῶς διαγορεύοντα ″μηδένα μηδαμοῦ οἰκοδομεῖν, μηδέ συνιστᾶν Μοναστήριον ἤ εὐκτήριον οἶκον παρά γνώμην τοῦ τῆς πόλεως Ἐπισκόπου″ (Ρ. Π. β΄ 226). Ἐκ πάντων τῶν κανόνων τούτων συνάγεται, ὅτι διά νά ὑφίσταται Ναός τις ἤ εὐκτήριος οἶκος ἤ Μονή ἀπαραίτητος τυγχάνει ἡ συγκατάθεσις τοῦ ἐπιχωρίου ἐπισκόπου. Ἑπομένως, ἔδει ἐν πάσῃ περιπτώσει νά ὑφίσταται συγκατάθεσις τοῦ οἰκείου ἐπισκόπου διά τόν καθορισμόν τῆς τύχης τῶν ἱερῶν τούτων καταγωγίων».
349.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἐντεῦθεν, Μοναστήρια, Ναοί, Παρεκκλήσια καί Ἐξωκκλήσια, κατά τόν ΚΔ΄ Κανόνα τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, διαγορεύοντα "τά ἅπαξ καθιερωθέντα Μοναστήρια, κατά γνώμην Ἐπισκόπων, μένειν εἰς τό διηνεκές Μοναστήρια" (Ρ.Π. β΄ 271), ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ἐπιτρέπεται νά ἐκπέσωσι τοῦ πρώτου αὐτῶν σκοποῦ. Ἐπιβάλλεται νά παραμένουν χῶροι λατρείας "εἰς τό διηνεκές", ὡς ἐπιγραμματικῶς τονίζει ὁ προμνημονευθείς Κανών, τά Μοναστήρια, οἱ Ναοί, τά παρεκκλήσια καί τά ἐξωκκλήσια. Τά αὐτά διακελεύονται καί οἱ Ἐκκλησιαστικοί Νόμοι (ἄρθρ. 1 τοῦ Α.Ν. 1363/1938, ἄρθρ. 24 τοῦ Α.Ν. 2200/1940 κ.λ.π.».
350.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ἐνεργοῦσα οὕτως ἡ Διεύθυνσις Ἀρχαιοτήτων παραβιάζει καί τόν Β΄ Κανόνα τοῦ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, ἐπιτάσσοντα "Κειμήλια… καί κτήσεις ἀκινήτους, ἀνεκποιήτους τῆς Ἐκκλησίας σώζεσθαι χρή" (Ρ.Π. ε΄ 318) καί τόν ΛΗ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, καθ᾿ ὅν "τά γάρ Θεῷ καθιερωθέντα οὐχ ὅσιον ἐκποιεῖν" (Ρ.Π. στ΄ 267)». 85

«Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων» (1965).

Ἡ εἰσήγηση ἔχει ἔντονο νομοκανονικό περιεχόμενο καί παρουσιάζει δύο πλευρές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος: α. τίς ἀντικανονικές ἐνέργειες τῆς Ὑπηρεσίας Ἀρχαιοτήτων καί Ἀναστηλώσεως στό θέμα τῶν ἱερῶν μονῶν, ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, διότι "ἀποξενώνει τελείως τινά τούτων ἀπό τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου, μεταβάλλουσα αὐθαιρέτως τούς καθηγιασμένους ἱερούς τόπους λατρείας εἰς Μνημεῖα τῆς νεκρᾶς πλέον θρησκείας, εἰς ἀντικείμενα ἀρχαιολογικοῦ μόνον καί τουριστικοῦ ἐνδιαφέροντος"³⁴⁶ καί β. τήν ἔλλειψη ποιμαντορικῆς εὐσυνειδησίας τῆς ἱεραρχίας, τήν ἀδιαφορία τῆς πλειοψηφίας καί κατ᾿ ἐπέκταση τήν ἀπραξία της³⁴⁷, ἐνῶ μέ τήν ἀπαραίτητη συγκατάθεση τοῦ κάθε οἰκείου ἐπισκόπου καθορίζεται ἡ τύχη τους³⁴⁸, ὁπότε ὁ ἴδιος πρέπει νά φροντίσει, ὥστε νά μήν ἐκπέσουν τοῦ πρώτου τους προορισμοῦ³⁴⁹. Ὁ Μητροπολίτης παραθέτει τούς σχετικούς μέ τό θέμα ἱερούς Κανόνες³⁵⁰ καί κάνει μελετημένες προτάσεις, γιά νά ἐπανακτήσει καί ἀξιοποιήσει ἡ Ἐκκλησία τούς ἱερούς ναούς, τά ἐξωκκλήσια καί τά παρεκκλήσια καί νά συντελεῖ στήν ἐσαεί λειτουργία τους.

351. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, σελ. 3.
352.. Ὅ.π., σελ. 13.
353.. Ὅ.π., σελ. 23: «Καί ἀκόμη δι᾿ αὐτοῦ [ἐπιστημονικοῦ ἰνστιτούτου] θά διαφωτίζεται ὑπευθύνως τό κοινόν καί θά βοηθῆται εἰς τήν διαμόρφωσιν κριτικοῦ αἰσθητηρίου, ὥστε νά ὠφελῆται πράγματι ἀπό τόν κινηματογράφον».
354.. Ὅ.π., σελ. 25.

«Ἐκκλησία καί κινηματογράφος» (1969).

Ὁ εἰσηγητής θεωρεῖ τήν ἐνασχόληση τῆς Ἐκκλησίας μέ τό ἐν λόγῳ θέμα καθῆκον καί ἱερό χρέος της, ἐφ᾿ ὅσον αὐτό κατέστη ἕνα ἀπό τά βασικότερα ποιμαντικά θέματα τοῦ 20^οῦ αἰώνα³⁵¹. Ἡ εἰσήγηση ἀποτελεῖται ἀπό τήν εἰσαγωγή καί ἑπτά κεφάλαια. Ἔχοντας τό Εὐαγγέλιο καί τήν ἁγιοπατερική διδασκαλία γιά θεμέλιο, ὁ ἐρευνητής Ἱεράρχης χρησιμοποιεῖ τά σύγχρονά του μέσα τῆς ἔρευνας: ἄνετα κινεῖται στόν κοινωνιολογικό τομέα, εἶναι ἐνημερωμένος γιά τίς τελευταῖες ἔρευνες τῆς ψυχολογίας, κατέχει τά στοιχεῖα τῆς παγκοσμίου κλίμακος στατιστικῆς καί τῆς δραστηριότητας ἀλλοδόξων Ἐκκλησιῶν γιά τό θέμα τοῦ κινηματογράφου. Μέσω τῆς ἔρευνας ἀνακαλύπτει τά αἴτια τῆς ἐπιρροῆς τοῦ κινηματογράφου καί κάνει προβλέψεις γιά τή μετέπειτα πορεία του, προτείνει μορφές τῆς ἐνδεχόμενης προσφορᾶς του στήν ἀγωγή τῶν ἀνθρώπων καί παράλληλα ἀναδεικνύει τήν ἐξέλιξή του στήν πραγματικότητα σέ «εἰσηγητή τοῦ πανσεξουαλισμοῦ καί τῆς ἐγκληματικότητος εἰς τήν σύγχρονον κοινωνίαν»³⁵², ἀναφέρει φωνές διαμαρτυρίας, παρμένες ἀπό τόν παγκόσμιο Τύπο, ἐπεξηγεῖ τούς λόγους τοῦ ἐλλιποῦς ἐλέγχου στήν Ἑλλάδα καί κάνει λεπτομερεῖς προτάσεις γιά τή δράση τῆς ἐπιτροπῆς ἐλέγχου, ἡ ὁποία θά πρέπει νά ἀναπτυχθεῖ στό ἐπιστημονικό ἰνστιτοῦτο³⁵³. Ἀκολουθεῖ μία ἐπισκόπηση στίς προσπάθειες τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς καί τῆς Εὐαγγελικῆς Ἐκκλησίας στό ἔργο «τοῦ ἐλέγχου καί τῆς ἐμπνεύσεως τοῦ κινηματογράφου»³⁵⁴, οἱ ὁποῖες ἔφεραν ἀξιόλογα ἀποτελέσματα. Συμπεραίνοντας, ὁ εἰσηγητής θέτει τό βασικό ἐρώτημα: «Κατά πόσον ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, μέ τήν διαμόρφωσίν της καί τήν πνευματικότητά της καί τόν ἐντόνως λειτουργικόν της χαρακτῆρα, θά πρέπει νά ἀναμιχθῇ εἰς τό πρόβλημα τοῦ κινηματογράφου,

355.. Ὅ.π., σελ. 28.
356.. Ὅ.π., σελ. 28: «Οἱ Πατέρες καί ὁλόκληρος ἡ Ἐκκλησία ἐνδιεφέρθησαν νά διαφωτίσουν τά μέλη τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ καί νά βοηθήσουν, ὥστε νά ἀντιμετωπίσουν ταῦτα ὀρθῶς καί χωρίς ὑποχωρήσεις πνευματικάς τό θέμα τοῦτο».
357. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 37: «Στίς πραγματεῖες αὐτές ἐκθειάζεται τό ὑψηλό λητούργημα τῆς ἱερωσύνης, ἀναφέρονται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων, ἀλλά καί τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων γιά τό ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης. Οἱ πραγματεῖες αὐτές προέκυψαν ὅταν μέ τήν ἀνάπτυξη καί ἐξάπλωση τοῦ χριστιανισμοῦ παρατηρήθηκαν φαινόμενα κοινωνικῶν καί ἠθικῶν ἐκτροπῶν τῶν λειτουργῶν τῆς Ἐκκλησίας».
358.. Ἐάν ὑποθέσουμε ὡς πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας «Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον» τήν καθαυτό πτυχιακή του ἐργασία τοῦ 1940, τότε ἡ δεύτερη ἔκδοση θά πρέπει νά εἶχε γίνει στήν Κύπρο τό 1953 καί σ᾿ αὐτήν προφανῶς θά ἀναφέρεται στήν ἐπιστολή του ὁ Σαλαμίνας Γεννάδιος, ὅπως ἱσχυρίζεται στίς ὑποσημειώσεις τῆς ἐπιστολῆς ὁ βιογράφος τοῦ Γενναδίου, Χριστόφορος Καδῆς, στό ἔργο του «Βαδίζειν σταθερῶς», πού ἐμπεριέχει μεταξύ ἄλλων καί τίς σελίδες ἡμερολογίου καί τήν ἀλληλογραφία τοῦ Σαλαμίνας πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, σελ. 234: «Τό βιβλίον σας ἐπί τέλους ἐτυπώθη καί ἐστάλη εἰς ὅλους τούς ἱερεῖς τῆς Κύπρου δωρεάν. Ὅλοι σᾶς εὐχαριστοῦν πού τούς ἐδώσατε ἕνα τόσον καλόν βοήθημα, διά νά ἐμβαθύνουν εἰς τό νόημα τῆς ἱερωσύνης».

πού εἶναι πρόβλημα τοῦ αἰῶνος τούτου»³⁵⁵. Ἡ ἀπάντηση δίνεται μέ βάση τήν ἁγιοπατερική διδασκαλία καί εἶναι θετική³⁵⁶.

2.2. Ποιμαντικές πραγματεῖες

Τό πρῶτο ποιμαντορικό μέλημα τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἦταν ἡ θεραπεία τῶν πνευματικῶν προβλημάτων τοῦ κλήρου, ὥστε νά μπορέσουν οἱ ἱερεῖς νά ἀναλάβουν τόν πρωτεύοντα ρόλο στό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τοῦ λαοῦ. Τό ἀποτέλεσμα τῶν κόπων τοῦ Ἱεράρχη στήν ἀνόρθωση τοῦ κλήρου εἶναι τά ἑξῆς τέσσερα ἔργα του³⁵⁷: «Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον», «Ὁ πιστός οἰκονόμος», «Πιστοί ἄχρι θανάτου» καί «Προσκλητήριον». Τό ἔργο «Πιστοί ἄχρι θανάτου» παρουσιάζει ἕνα σύνθετο εἶδος, Μαρτυρολογίου καί ποιμαντικῆς πραγματείας. Τό «Προσκλητήριον» εἶναι εἶδος τῆς καλῆς ἀγγελίας περί τῆς ἱερωσύνης τήν ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα, μέ ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα.

2.2.α. Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον

Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τρίτη ἔκδοση τοῦ ἔργου358, πού εἶχε ἐκδοθεῖ στήν Ἀθήνα τό 1957 καί διασώθηκε στήν Ἐθνική Βιβλιοθήκη. Εἶναι γραμμένο μέ βάση τούς «Ἕξι λόγους περί ἱερωσύνης» τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου.

359.. Ἐπειδή ὁ κύριος στόχος τῆς Σχολῆς ἦταν ἡ κατάρτιση κληρικῶν γιά τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου στίς ἐπαρχίες τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου προκειμένου νά προστατεύσουν τό Ὀρθόδοξο ποίμνιο ἀπό αἱρετικές διδασκαλίες, ἰδιαίτερη ἒμφαση δόθηκε στήν κηρυγματική θεολογία.
360.. Ἡ ἐποχή τῆς συγγραφῆς σημαδεύεται μέ τό γλωσσικό ζήτημα καί ἐπειδή οἱ Φαναριῶτες ἐπέμεναν στήν καθαρεύουσα, αὐτό ἦταν καί τό ἀπαιτούμενο στή Σχολῆ τῆς Χάλκης.
361. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, σελ. 7.
362.. Ὅ.π., σελ. 7: «ἡ προκοπή των εἰς τήν νέαν ζωήν».
363.. Ὅ.π., σελ. 7-8: «ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, τά ἱερά μυστήρια, ἡ προσευχή καί ἡ ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν" ἁμαρτίες, εἶναι ἅγια καί φέρουν εἰς τούς πιστούς κέρδος αἰώνιον».
364.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι ἀλάθητον, μέ ἀποτελέσματα μόνιμα».
365.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι προχειρότατον καί ἀπολύτως ἀπαραίτητον μέσον τῆς ἱερωσύνης».
366.. Ὅ.π., σελ. 10: «… ἀφοῦ μέ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί τήν προσευχήν τοῦ ἱερέως ἐπιστρέψει ὁ παραπλανημένος, τότε ἔρχεται ἡ σειρά τοῦ μυστηρίου τῆς συγγνώμης».
367.. Ὅ.π., σελ. 10.
368.. Ὅ.π., σελ. 11-12: «Ἐνῶ οἱ ἱερεῖς "οὐκ ἄρχοντας, οὐδέ βασιλεῖς ἀλλ᾽ αὐτόν τόν Θεόν πολλάκις ἡμῖν ὀργισθέντα κατήλλαξαν"». 369.. Ὅ.π., σελ. 14: «ἀποβλέπει εἰς τήν πρόληψίν του, εἰς τήν παντελῆ ἐξαφάνισίν του». 370 Ὅ.π., σελ. 16: «Ἡ ἱερωσύνη λοιπόν εἶναι ἀνωτέρα τῆς βασιλείας. Διά τοῦτο καί ποτέ δέ καταφεύγει εἰς αὐτήν».

Ἡ πραγματεία ἔχει τή μορφή τοῦ κηρύγματος³⁵⁹, γραμμένου στήν καθαρεύουσα³⁶⁰.

..........Τό σύγγραμμα ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια: «Τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης»: ὁ θεσμός τῆς ἱερωσύνης συστάθηκε ἀπό τό Ἅγιο Πνεῦμα³⁶¹˙ διακονεί τό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας362˙ τά ἅγια μέσα του363 εἶναι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ³⁶⁴, ἡ προσευχή³⁶⁵ καί τά ἅγια μυστήρια, μέ τήν ἐξομολόγηση³⁶⁶ στήν πρώτη θέση³⁶⁷.

..........«Ἡ ἱερωσύνη ὑψηλοτέρα πάσης ἄλλης ἐπιγείου ἀρχῆς»: ἡ οἰκογένεια, ἡ μοναχική πολιτεία, ἡ πολιτική, ἡ βασιλεία εἶναι ἀσύγκριτα κατώτερες ἀπό τήν ἱερωσύνη, διότι μόνον ὁ ἱερέας, μέ τή δοσμένη σ᾿ αὐτόν ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν ἁμαρτίας", μπορεῖ νά σώσει ἀπό τήν ψυχική ἀσθένεια καί τόν ψυχικό θάνατο³⁶⁸˙ ὁ ἱερέας πολεμᾶ τό κακό στήν κοινωνία³⁶⁹ εἰρηνικά, μόνο μέ τήν παράκληση³⁷⁰˙ ὁ φορέας τῆς ἱερατικῆς ἐπιστήμης εἶναι ἡ ψυχή τοῦ ἱερέα, καί ἔτσι μπορεῖ νά ἐργαστεῖ σ᾿ ὁποιονδήποτε τόπο καί μέ ὁποιεσδήποτε συνθῆκες.

371.. Ὅ.π., σελ. 20.
372.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Οὐ γάρ ἑλκύσαι πρός βίαν ἐστίν, οὐδέ ἀναγκάσαι φόβῳ».
373.. Ὅ.π., σελ. 21: «διά νά μή αὐθαδιάζουν καί σκληρύνωνται ἀπό τό ξεσκέπασμα τῶν πληγῶν των, ἀλλά νά πείθωνται καί ἐφαρμόζουν εὐχαρίστως τήν θεραπείαν τήν ὁποίαν ὑποδεικνύει εἰς αὐτούς».
374.. Ὅ.π., σελ. 19-20.
375.. Ὅ.π., σελ. 22: «Καί αὐτή ἡ ἐξωτερική του περιβολή καί ἡ τροφή του ἀκόμη γίνεται ἀντικείμενον σχολίων».
376.. Ὅ.π., σελ. 24: «Θά κηρύττῃ ὅθεν ἀδιαλείπτως τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, ἔστω καί ἄν δέν βλέπῃ πλουσίαν τήν καρποφορίαν».
377.. Ὅ.π., σελ. 28: «εἰς τήν ἕξιν καί τήν διάθεσιν τῶν ἁμαρτανόντων».
378.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Θά ἀπευθύνῃ εἰς αὐτόν λόγους παρηγορίας καί θά τόν ἐνισχύσῃ διά νά ἀντιμετωπίσῃ τάς ὀδυνηράς στιγμάς τῆς ἀσθενείας του γενναίως».
379.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Καί πάντα νά πρυτανεύῃ τό πνεῦμα τῆς οἰκονομίας. Διότι τά χρήματα πού διαθέτει εἶναι χρήματα ἱερά. Αὐτός δέ εἶναι ἁπλός οἰκονόμος καί διαχειριστής αὐτῶν».
380.. Ὅ.π., σελ. 33: «ζοῦν μέ σωφροσύνην καί ὑπομονήν μίαν χριστιανικήν ζωήν καί εἶναι ἄξιαι πάσης προστασίας καί βοηθείας».
381.. Ὅ.π., σελ. 34: «ἡ ἀνθρωπίνη φύσις εἶναι φιλοκερδής καί ὑπερήφανος καί ὅτι ἡ πτωχεία εἶναι ἱκανή νά καταβάλῃ καί τήν πλέον γενναίαν ψυχήν καί τήν καταστήσῃ ἀναίσχυντον».
382.. Ὅ.π., σελ. 35: «μᾶς γυμνάζουν καί μᾶς ἀσκοῦν εἰς τήν πίστιν, τήν ἀγάπην, τήν ἐλπίδα καί τήν ὑπομονήν».

..........«Αἱ δυσχέρειαι τῆς ἱερωσύνης»: ὁ ποιμένας εἶναι ὑποχρεωμένος νά βγεῖ στήν ἀναζήτηση τῶν ἠθικῶς νοσούντων³⁷¹, χωρίς νά περιμένει νά τόν ἀναζητήσουν οἱ ἴδιοι˙ νά τούς προσφέρει θεραπεία, χωρίς βία καί φοβέρα³⁷², ἀλλά μέ τήν ἐπιστημοσύνη³⁷³, ὥστε νά τήν ἀποδεχθοῦν ἐλεύθερα³⁷⁴˙ ἡ προσωπική πνευματική ζωή τοῦ ἱερέα θά ἀπαιτήσει ἀπό ἐκεῖνον πολλές θυσίες, προκειμένου νά μή γίνει στόχος καί αἰτία τοῦ σκανδαλισμοῦ³⁷⁵.

..........«Τά καθήκοντα τοῦ ἱερέως»: κήρυγμα ἀδιάλειπτο³⁷⁶˙ ἔλεγχος καί τιμωρία τῶν ἁμαρτανόντων ἀναλόγως μέ τήν προαίρεσή τους³⁷⁷˙ ἡ αἵρεση νά πολεμεῖται μέ τήν ἔκθεση τῆς ὀρθῆς πίστεως˙ ἡ περίθαλψη τῶν ἀσθενῶν νά εἶναι πνευματική³⁷⁸ καί ὑλική³⁷⁹˙ ἡ βοήθεια στίς χῆρες, ἄν ὄντως τήν ἔχουν ἀνάγκη³⁸⁰, νά ἐμπεριέχει καί τή διόρθωση τῶν τυχόν ἠθικῶν τους ἐλλείψεων³⁸¹˙ ἡ ἐνίσχυση τῶν δεινοπαθούντων νά γίνεται μέ τή διδασκαλία ὅτι γιά τό χριστιανό ἕνα μόνο κακό ὑπάρχει, ἡ ἁμαρτία, ἐνῶ τά ἄλλα εἶναι μέσα, πού συντελοῦν στήν πνευματική του προαγωγή³⁸².

383.. Ὅ.π., σελ. 40-41: «Ὥστε καί ἄν συμβῇ ποτέ νά λησμονηθῇ καί περιφρονηθῇ ἀκόμη ὑπ᾿ ἐκείνων, αὐτός νά μή δύναται ποτέ νά τά λησμονήσῃ».
384.. Ὅ.π., σελ. 43: πρέπει νά εἶναι «λογική καί μετρημένη», «συγκερασμένη μέ τήν πραότητα καί τήν ἐπιείκειαν».
385.. Ὅ.π., σελ. 44: «νά θυσιασθῇ μᾶλλον ἤ νά παραιτηθῇ τοῦ δικαιώματος».
386.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «διά νά ὁδηγήσῃ, ὅσον τό δυνατόν περισσοτέρους πρός τόν Κύριον ἡμῶν».
387.. Ὅ.π., σελ. 52: Ἀκόμη καί ἄν «ἔχῃ τό χάρισμα τοῦ θαυματουργεῖν, πάλιν ἡ μόρφωσις θά τοῦ εἶναι ἀναγκαία».
388.. Ὅ.π., σελ. 52: Δὲν φτάνει «νά εἶναι ψυχικῶς μόνον ὑγιής καί ἐνάρετος ὁ ἱερεύς. Ἐπιβάλλεται νά ἔχῃ καί σωματικήν ὑγείαν». 389.. Ὅ.π., σελ. 46: «καί μεγάλα προσόντα καί ἔκτακτα χαρίσματα ἄν ἔχῃ, πάλιν ὀφείλει νά ἔχῃ ταπείνωσιν».
390.. Ὅ.π., σελ. 47: «νά ἀνέχεται ὅσα τυχόν τέκνα του παρεκτρέπονται καί νά φέρῃ ἀγογγύστως τάς κατ᾿ αὐτοῦ ἀδίκους προσβολάς».
391.. Ὅ.π., σελ. 48: «Φυσική ἀκολουθία τῆς πραότητος εἶναι ἡ εἰρηνικότης».
392.. Ὅ.π., σελ. 49: «πρέπει νά εἶναι τόσον μεγάλη, ὥστε καί ἄν ἀκόμη ὑβρίζεται καί βλάπτεται ἀπό κανένα πνευματικόν του τέκνον, νά μή ὀργίζεται κατ᾿ αὐτοῦ καί ζητῇ νά τό ἐκδικηθῇ»˙ εἶναι «ἀνάγκη φέρειν τόν πόνον».
393.. Ὅ.π., σελ. 53-55: «Σκανδαλίζονται αἱ συνειδήσεις τῶν πιστῶν. Καί γίνονται οὗτοι ὀκνηρότεροι πρός τήν ἀρετήν».
394.. Ὅ.π., σελ. 56-57: «καμμία πρόφασις καί δικαιολογία δέν εἶναι ἱκανή ν᾿ ἀπαλλάξῃ τοῦτον τῆς θείας τιμωρίας, εἰς ἥν περίπτωσιν δέν ἀνταποκριθῇ πλήρως πρός τά καθήκοντά του».
395.. Ὅ.π., σελ. 59.

..........«Τά προσόντα τοῦ ἱερέως»: θερμή ἀγάπη πρός τόν Κύριο³⁸³˙ ἱερός ζῆλος καί παρρησία³⁸⁴, γιά τήν ὑπεράσπιση τοῦ νόμου τοῦ Θεοῦ385˙ σύνεση καί πείρα³⁸⁶˙ μόρφωση³⁸⁷ καί σωματική ὑγεία³⁸⁸˙ ταπείνωση³⁸⁹, πραότητα³⁹⁰, εἰρηνικότητα³⁹¹, ἐπιείκεια, συγχωρητικότητα³⁹²˙ ἡ ζωή του νά εἶναι ἀντίστοιχη πρός τή διδασκαλία του³⁹³. τό

..........«Ἡ εὐθύνη τῶν χειροτονουμένων καί χειροτονούντων»: ὁ ὑποψήφιος γιά ἱερατικό ἀξίωμα, λαμβάνοντας ἐν γνώσει ὅλα τά παραπάνω, εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἐξετάσει ἀναλόγως τόν ἑαυτό του³⁹⁴˙ ὁ Ἐπίσκοπος πρέπει νά ἐπιλέγει ὑποψήφιο μέ σύνεση, ψυχική ἀνδρεία καί δοκιμασμένη πίστη, διότι φέρει εὐθύνη γιά τόν χειροτονούμενο καί στήν περίπτωση τοῦ ἱερέα πού δέν πολιτεύεται καθώς πρέπει, θά συμμετέχει καί στίς προηγούμενες καί στίς μετέπειτα ἁμαρτίες του³⁹⁵.

396.. Ὅ.π., σελ. 62-63: «Καί ἄν ἀκόμη ἀμφιβάλλῃς διά τό ἠθικόν του ποιόν, πάλιν διά τήν ἐντολήν τοῦ Χριστοῦ τίμα αὐτόν».
397.. Ὅ.π., σελ. 63-65: «Δέν ἐπιτρέπεται νά ἀπειθοῦν καί παρακούουν εἰς τόν ἱερέα οὔτε ἐπί προφάσει, ὅτι συνιστᾷ εἰς αὐτούς πράγματα τά ὁποῖα ὁ ἴδιος δέν τά πράττει ἤ ὅτι εἶναι ἀνώτεροί του ἀπό ἀπόψεως μορφώσεως, εἴτε ἀρετῆς».
398.. Ὅ.π., σελ. 68: «τό νά ζῇ καί ὁ ἱερεύς μέ ἀξιοπρέπειαν, νά ἐνδύεται καί νά τρέφεται κανονικῶς, ἤ νά ἔχῃ καί ἕνα ὑπηρέτην, διά νά μή ἀναγκάζεται ὁ ἴδιος νά πράττῃ ἔργα ἐργάτου».
399.. Ὅ.π., σελ. 72-73: «ὁ Θεός καί ἄν ἀκόμη ὁ ἱερεύς εἶναι φαῦλος, χαρίζει εἰς αὐτούς δι᾿ αὐτοῦ τά ἀγαθά Του. Τά χαρίζει δέ, τονίζομεν, ὄχι κατά τήν ἀξίαν τοῦ ἱερέως, ἀλλά κατά τήν πίστιν τῶν χριστιανῶν».
400.. Ἡ αἰτία συγγραφῆς τοῦ «Πιστοῦ Οἰκονόμου» ἦταν ἡ παράκληση τοῦ Μακαρίου Γ΄ τῆς Κύπρου, τόν ὁποῖον ὤθησε πρός αὐτό ἡ ἀνάγκη ἐγχειριδίου γιά τούς σπουδαστές τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας», πού μόλις δημιουργήθηκε καί πρῶτος Σχολάρχης τῆς ὁποίας ἦταν ὁ τότε ἀρχιμανδρίτης Διονύσιος.
401. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 4: «ὅτι καί σήμερα εἶναι ἐπίκαιρο καί ἀπαραίτητο γιά τούς ὑποψηφίους καί γιά τούς κληρικούς μας, διότι μέ τήν συσσωρευμένη ἐμπειρία καί γνῶσι τοῦ συγγραφέως του, θά χειραγωγῆ τούς ἀναγνῶστες του στόν σωστό δρόμο τῆς ἀξιοποιήσεως τοῦ διακονήματος τῆς ἱερωσύνης».
402.. Ὅ.π., σελ. 17.
403.. Ὅ.π., σελ. 19: «Εἶναι καιρός πλέον. Καιρός ν᾿ ἀλλάξωμεν τακτικήν ἀπέναντι τοῦ ἱερέως. Νά τοῦ δείξωμεν ἀγάπην πραγματικήν, ἔμπρακτον. Ἀγάπην διά τούς ἀγῶνας του, διά τόν πόνον του καί τάς δυσκολίας του, ἀγάπην διά τόν ρόλον του εἰς τήν θρησκευτικήν, ἀλλά καί τήν ἐθνικήν ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ … Τῆς ἀγάπης αὐτῆς ἀποτέλεσμα εἶναι τό βιβλίον τοῦτο. Σκοπός του ἀποκλειστικός εἶναι νά βοηθήσῃ τόν ἱερέα εἰς τήν ὀρθήν ἀντιμετώπισιν τῶν τόσων ζητημάτων, πού τόν τριγυρίζουν. … Τό περιεχόμενόν του ἀποτελεῖται ἀπό πρακτικά πράγματα, πού κάθε ἡμέραν τά συναντᾶ ὁ ἱερεύς. Οὔτε θεωρίαι, οὔτε ἰδέαι δύσκολοι καί ἀκατάληπτοι. … Προσεπαθήσαμεν ἡ ἀνάπτυξις τοῦ κάθε ζητήματος νά εἶναι ἁπλῆ, ἐποικοδομητική, σύμφωνος μέ τήν γραμματικήν κατάρτισιν τῶν περισσοτέρων ἱερέων. Διά τοῦτο ἐζητήσαμεν νά εἶναι ἀνάλογος καί ἡ γλῶσσα».

..........«Τά καθήκοντα τῶν χριστιανῶν πρός τόν ἱερέα»: οἱ χριστιανοί ὀφείλουν νά σέβονται καί νά τιμοῦν τόν ποιμένα τους³⁹⁶˙ νά τοῦ ἐκδηλώνουν πειθαρχία³⁹⁷˙ νά συμμετέχουν στή συντήρησή του³⁹⁸˙ ποτέ γιά τίποτε νά μήν τόν κρίνουν³⁹⁹.

2.2.β. Ὁ πιστός οἰκονόμος⁴⁰⁰

Τό πόνημα γράφτηκε γιά τή νεοσύστατη διτάξια Ἱερατική Σχολή στήν Κύπρο, τήν ἐποχή πού δέν ὑπῆρχαν σύγχρονα, καλογραμμένα, πρακτικά ἐγχειρίδια γιά τή διδασκαλία τοῦ κλήρου. Ἡ ε΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος –ἡ ὁποία θά χρησιμοποιηθεῖ στήν παρούσα μελέτη– δείχνει πώς τό ἐν λόγῳ πόνημα εἶναι ἐπίκαιρο καί σήμερα⁴⁰¹. Γιά πρώτη φορά «Ὁ πιστός οἰκονόμος» κυκλοφόρησε στήν Κύπρο τό 1950, ὡς πρῶτο βιβλίο, πού τυπώθηκε στό τυπογραφεῖο τῆς Κυπριακῆς Ἐκκλησίας, καί διανεμήθηκε δωρεάν στούς ἱερεῖς της⁴⁰². Στόν πρόλογο τῆς α΄ ἔκδοσης ὁ συντάκτης ἀναφέρει τό γεγονός τῆς ἐγκατάλειψης τοῦ ἱερέα στήν ἐποχή του καί τήν ἀνάγκη τῶν ἱερέων νά βοηθηθοῦν ἐμπράκτως⁴⁰³. Ἡ β΄ ἔκδοση ἔγινε στήν Ἀθήνα τό 1954, σύμφωνα μέ τόν πρόλογο,

404.. Ὅ.π., σελ. 15: «Ὅτε πρό ἐτῶν ἔγραφον τόν "Πιστόν οἰκονόμον" δέν ἐφανταζόμην ὅτι θά εἶχε τόσην κυκλοφορίαν. Ἀπευθύνεται πρός ὀλιγάριθμον τάξιν ἀνθρώπων καί εἰς τό εἶδος του ὑπάρχουν τόσον πολλά! Ὅμως, ὁ Κύριος, ἀμείβων τήν ὑπακοήν μου ἀσφαλῶς πρός τόν ἀείμνηστον Ἀρχιεπίσκοπον Κύπρου Μακάριον … ὅστις καί μέ διέταξε νά γράψω τοῦτον, ἔδωκε πλουσίαν τήν εὐλογίαν Του εἰς αὐτόν. Εἰς πολύ ὀλίγον σχετικῶς χρόνον ἐξηντλήθη ἡ πρώτη ἔκδοσίς του, πού ἔγινεν εἰς τήν Ἑλληνικήν Μεγαλόνησον. Ἀλλά καί ἡ δευτέρα, πού ἔγινεν ἐδῶ, εὗρε καλήν ὑποδοχήν. Πολλά τά καλά ἐλέχθησαν καί ἐστάθη φαίνεται κοντά εἰς τά ἄλλα παρόμοια βιβλία, χρήσιμον βοήθημα εἰς πολλούς, ἰδίᾳ ἀπείρους, ἱερεῖς, ἀφοῦ εἰς ὀλίγα ἔτη ἀπερροφήθη καί ἡ δευτέρα του ἔκδοσις. Τοῦτο μέ ὤθησε νά ἀποφασίσω καί τήν τρίτην ἔκδοσιν τοῦ "Πιστοῦ οἰκονόμου". Ὄχι ὅμως πλέον ὅπως ἦτο, ἀλλ᾿ ἀρκετά βελτιωμένη καί ἐπηυξημένη. Ἡ πεῖρα, πού ἐν τῷ μεταξύ ἀπέκτησα ὡς Ἐπίσκοπος, εἶχε κάτι νά προσθέσῃ, διά νά γίνῃ ἀκόμη πιό χρήσιμος "Ὁ πιστός οἰκονόμος"».
405.. Ἡ ἐκτύπωση τοῦ βιβλίου ἔγινε στά Τυπογραφεῖα Ἀφῶν Θεμιστ. Τσαρουχᾶ (Καλαμπάκα).
406. Γρηγορίου Νύσσης, Συμεών Θεσσαλονίκης, Πατριάρχου Γρηγορίου ΣΤ΄ (1838), Θεοφίλου Ἀλεξανδρείας, ἱ. Χρυσοστόμου, Ἰωάννου τῆς Κρονστάνδης, Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Μ. Βασιλείου, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Συμεών τοῦ Μεταφραστῆ, Ἰω. Δαμασκηνοῦ.

διότι ἡ ὑποδοχή τῆς α΄ ἔκδοσης στήν Κύπρο καί στήν Ἑλλάδα φανέρωσε τό μέγεθος τῆς ἀναζήτησης τοῦ βιβλίου. Στόν πρόλογο τῆς γ΄ ἔκδοσης τοῦ 1961 ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τά σχετικά μέ τίς προσθῆκες πού ἔκανε ἐκ πείρας του πλέον ὡς Μητροπολίτη⁴⁰⁴. Ἡ ε΄ ἔκδοση ἔγινε⁴⁰⁵ ἀπό τήν Ἱερά Μονή Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου (Βυτουμᾶ) τό 2007.

..........Ἡ πραγματεία ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια, τῶν ὁποίων οἱ τίτλοι εἶναι τά θεμελιώδη θέματα τῆς διδασκαλίας τοῦ Διονυσίου πρός τούς ἱερεῖς. Ὁ συγγραφέας βασίζεται στήν Ἁγία Γραφή, στίς ἐπιστολές τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, κάνει ἀναφορές στή διδασκαλία τῶν ἁγίων Πατέρων⁴⁰⁶, στά ἔργα τῶν συγχρόνων του ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων, στόν Καταστατικό Χάρτη καί στίς Λειτουργικές Διατάξεις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, στούς Κανόνες Οἰκουμενικῶν Συνόδων, στό Πηδάλιο καί στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία.

407. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 30: «Ἀπ᾽ ἐκεῖ στέλλομεν δοξολογίας, εὐχαριστίας, δεήσεις καί ἱκεσίας. Ἀκούομεν τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, καί, λαμβάνοντες μέρος εἰς τά ἅγια Μυστήρια, μεταλαμβάνομεν τήν θείαν χάριν».
408.. Ὅ.π., σελ. 35.
409.. Ὅ.π., σελ. 39: «…τήν πρώτην χριστιανικήν ἁπλότητα καί ἐπιβλητικότητα».
410.. Ὅ.π., σελ. 43.
411.. Ὅ.π., σελ. 55.
412.. Ὅ.π., σελ. 48: «Εἶναι φανερόν πόση μεγάλη ὠφέλεια θά προκύψῃ ἀπό μίαν λατρείαν, πού γίνεται μέ κατάνυξιν καί τάξιν». 413.. Ὅ.π., σελ. 60: «Ἄς προσεύχεται θερμά καί μέ κριτήριον μακράν τῶν συμπαθειῶν καί ἀντιπαθειῶν, φίλων ἤ ἐχθρῶν, ἄς προχωρῇ. Θά προσβλέπῃ μόνον εἰς ἀνθρώπους μέ πίστιν εἰς τόν Χριστόν καί ἀγάπην πρός τήν Ἐκκλησίαν Του, ἠθικούς, ἐντίμους, ταπεινούς καί εὐλαβεῖς. Τοιοῦτοι μόνον εἶναι ἄξιοι διά τό ἱερόν ἀξίωμα τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἐπιτρόπου. Θά εἶναι ὑπόδειγμα εὐλαβοῦς χριστιανοῦ εἰς τόν Ναόν».
414.. Ὅ.π., σελ. 64: «Διότι αὐτό ζητεῖ καί τό χριστιανικόν πνεῦμα, τό ἐπιβάλλει δέ καί ὁ πολιτισμός».
415.. Ὅ.π., σελ. 62: «Ἡ ἐκκλησία ὅμως τοῦ Χριστοῦ … ὄχι μόνον ἀφήνει τό σῶμα ἄθικτον, ἀλλά καί ὡς θησαυρόν πολύτιμον τό καταθέτει εἰς ἱερόν χῶρον καί εὔκολον νά τόν ἐπισκεφθοῦν οἱ συγγενεῖς τοῦ νεκροῦ».
416.. Ὅ.π., σελ. 65.
417.. Ὅ.π., σελ. 67: «…νά γίνουν δηλαδή εὐπρόσδεκτα ἀπό τόν Θεόν, καθώς καί τά δῶρα τοῦ Ἄβελ…».
418.. Ὅ.π., σελ. 73: «…ἡ Θεία Λειτουργία χρειάζεται ἄνθρωπον μέ ψυχήν ἀνυψωμένην».

..........α΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς προϊστάμενος τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ». Στά ἐννιά ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ ἀναστήλωση ἤ ἀνέγερση τοῦ ἱ. Ναοῦ εἶναι τό ὑποχρεωτικό καθῆκον τοῦ ἱερέα⁴⁰⁷˙ ἡ εὐθύνη γιά τήν "ἱεροπρεπῆ"⁴⁰⁸ χριστιανική⁴⁰⁹ διακόσμηση τοῦ ναοῦ˙ ἡ καθαριότητα τοῦ Ναοῦ ὡς ἔνδειξη ἀγάπης καί σεβασμοῦ πρός Ἐκεῖνον, πού κατοικεῖ στό Ναό⁴¹⁰˙ τάξη καί ἡσυχία στό Ναό καί στό προαύλιό του⁴¹¹ τήν ὥρα τῶν ἀκολουθιῶν⁴¹²˙ ἡ ἐκλογή ἐκκλησιαστικῶν ἐπιτρόπων⁴¹³˙ περιποίηση νεκροταφείου μέ δέος⁴¹⁴, ἀνάλογο τῆς πίστης στήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν⁴¹⁵˙ ἡ ἔκδοση πιστοποιητικῶν νά γίνεται μόνο μέ ἐξακριβωμένα στοιχεῖα⁴¹⁶.

..........β΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς ἱερουργός». Στά ὀχτώ ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ σωστή ἐτοιμασία τῶν δώρων γιά τή θεία λειτουργία, ὥστε νά γίνουν εὐπρόσδεκτα ἀπό τό Θεό417˙ τό καθῆκον τελέσεως τῶν μυστηρίων σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν ἱερῶν Κανόνων˙ ἡ ψυχοσωματική ἑτοιμασία τοῦ λειτουργοῦ⁴¹⁸˙ τά προσόντα καί οἱ μέθοδοι τοῦ ἐξομολόγου˙ ἡ συμπαράσταση τοῦ ἱερέα στήν ἀντιμετώπιση τοῦ θανάτου (κηδεῖες/μνημόσυνα)˙ ἀνάγκη τηρήσεως τῆς καθιερωμένης ἀπό τήν Ἐκκλησία στάσης ἔναντι τῶν αὐτοκτονούντων˙ ἡ πρέπουσα ἀνωτερότητα τοῦ ἱερέα στό θέμα τῶν χρημάτων.

419.. Ὅ.π., σελ. 124.
420.. Ὅ.π., σελ. 127: «πιεζόμενον ἀπό τάς ἀνάγκας τῆς οἰκογενείας του, ἐγκαταλείπει τήν ἀπερίσπαστον μαθητικήν ζωήν καί ρίπτεται εἰς τήν βιοπάλην».
421.. Ὅ.π., σελ. 130: «πίπτουν θύματα τοῦ Κομμουνισμοῦ καί τῶν καταστρεπτικῶν παθῶν, τῆς μέθης, τοῦ χαρτοπαιγνίου, τῆς διαφθορᾶς καί ἀκολασίας, διά τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματός των, ἀλλά συνδεόμενα μέ τήν πηγήν τῆς ζωῆς, τόν Κύριον ἡμῶν, καί πίνοντα συνεχῶς ἀπό τά ζωογόνα ὕδατα αὐτῆς, θά γίνωνται τά γνήσια καί ζωντανά τέκνα τῆς Ἐκκλησίας καί οἱ τίμιοι καί χρηστοί πολῖται τῆς πατρίδος».
422.. Ὅ.π., σελ. 132: «Θά προσέξῃ ὅμως εἰς τό ζήτημα, τί εἴδους χριστιανισμόν θά καλλιεργήσῃ. Δέν θά ἀφήσῃ νά ἐπικρατήσῃ μία ἄρρωστη θρησκευτικότης, ἀποξενωμένη ἀπό τήν ὅλην πολιτιστικήν ζωήν. Μακρυά ἀπό τούς στυγνούς ἀπαγορευτισμούς καί τήν συνωφρυωμένην καί περίτρομον σατανοφοβίαν. Οὔτε ὅμως θά ἀνεχθῇ τήν ἐπιδερματικήν καί ξεθωριασμένην θρησκευτικότητα του δουλεύει "δυσί κυρίοις", πού κρατεῖ μέ τό ἕνα χέρι τόν κόσμον καί μέ τό ἄλλο προσπαθεῖ νά πιάσῃ τόν Χριστόν. … Νά προσέξῃ ἀκόμη μή τυχόν καί κάμῃ "κομματικόν" χριστιανισμόν. Τό "ἐγώ μέν εἰμι Παύλου, ἐγώ δέ Ἀπολλώ, ἐγώ δέ Κηφᾶ, ἐγώ δέ Χριστοῦ" καί τό "δικοί μας" καί "ξένοι" ποτέ δέν θά πρέπῃ νά ἀκούωνται ἐκεῖ».
423.. Ὅ.π., σελ. 131: «…νά ὀργανωθοῦν δηλαδή οἱ ἐνορῖται εἰς Χριστιανικήν Κοινότητα καί μέ τά δοκιμασμένα πλέον μέσα τῆς πνευματικῆς καλλιεργείας νά εἰσχωρήσουν εἰς τό πνεῦμα καί εἰς τήν οὐσίαν τῆς θρησκείας μας, ὥστε νά γίνουν συνειδητοί, ζωντανοί, τῶν ἔργων χριστιανοί».
424.. Ὅ.π., σελ. 137-138: «νά ἀγαπᾶ τά Θρησκευτικά Σωματεῖα, πού ἐργάζονται μέ τήν ἔγκρισιν καί εὐλογίαν τῆς Ἐκκλησίας καί νά χρησιμοποιῇ τούς ἐξ αὐτῶν προερχομένους χριστιανούς εἰς τό ἔργον του ἐν τῇ ἐνορίᾳ».
425.. Ὅ.π., σελ. 140.
426.. Ὅ.π., σελ. 143: «ὁλοφάνερα, χωρίς καμμίαν συστολήν, ζοῦν τήν ἁμαρτωλήν καί σκανδαλιστικήν ζωήν των εἴτε ὡς ἄνδρες καί γυναῖκες μέ ἐλευθέρια ἤθη, εἴτε ὡς ἀστεφάνωτα ἀνδρόγυνα».
427.. Ὅ.π., σελ. 147: «Οὐδεμίαν σχέσιν θά ἔχῃ μετ᾽ αὐτῶν, πολύ δέ περισσότερον δεσμούς φιλίας καί οἰκειότητος καί τ.τ. Χωρίς νά τούς μισῇ καί ἐχθρεύεται θά ἀποφεύγῃ ἐπιμελῶς τήν μετ᾽ αὐτῶν συνεργασίαν, πάντοτε θά τούς κρατῇ εἰς ἀπόστασιν».

..........γ΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς διδάσκαλος». Στά δεκατρία ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: τό κήρυγμα νά εἶναι ἁπλό, πρακτικό, αὐστηρά χριστοκεντρικό˙ ἡ μόρφωση καί ἡ πνευματική προσωπικότητα τοῦ ἱερέα ὡς βασικά συστατικά τῆς ἐπιτυχίας στό ἔργο τῆς κατήχησης⁴¹⁹˙ ἡ ἀναζήτηση καί ἡ ποιμαντική φροντίδα τοῦ "ἐξωσχολικοῦ⁴²⁰ παιδιοῦ"⁴²¹˙ ἡ δημιουργία γνήσιας⁴²² χριστιανικῆς κίνησης⁴²³˙ ἡ συνεργασία μέ τά θρησκευτικά σωματεῖα, ἐάν εἶναι γνήσια μέλη τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας⁴²⁴˙ ἡ δημιουργία δανειστικῆς βιβλιοθήκης στήν ἐνορία⁴²⁵˙ τά ἀστεφάνωτα ζευγάρια⁴²⁶ ὡς πληγή στή χριστιανική κοινότητα˙ ἡ ἀποχή ἀπό τήν ἐπικοινωνία μέ τούς "ἐκπεσόντες" κληρικούς⁴²⁷˙ ὁ ἱερέας, πού πιστεύει σέ προλήψεις, δεισιδαιμονίες καί ἀσχολεῖται μέ τίς μαντεῖες,

428.. Ὅ.π., σελ. 150.
429.. Ὅ.π., σελ. 154: «τῶν ὁποίων "ἡ μέν φωνή Ἰακώβ, αἱ δέ χεῖρες Ἠσαῦ". Ἡ φωνή, ἡ μέν ὀνομασία των ἐκκλησιαστική. Τό περιεχόμενόν των ὅμως; Τό περισσότερον "σαπρόν". Ἔντεχνος διαστροφή τῆς ἀληθείας. Παραποίησις γεγονότων. Διαβολαί, ἐπιθέσεις καί συκοφαντικαί ἐκστρατεῖαι κατά προσώπων ἱερῶν. Ἐξυπηρετήσεις ταπεινῶν συμφερόντων».
430.. Ὅ.π., σελ. 160: «χαλασμέναι πνευματικαί τροφαί, δηλητηριάζουν καί καταστρέφουν τήν πνευματικήν ὑγείαν καί προξενοῦν τόν θάνατον τῆς ψυχῆς».
431.. Ὅ.π., σελ. 160: «πού αἱ σελίδες του εὐωδιάζουν ἀπό ὑγείαν» καί μέ θεάματα, «πού διδάσκουν, μορφώνουν καί ψυχαγωγοῦν μέ τήν ἀληθινήν διασκέδασιν τά παιδιά, πού κάνουν τήν ψυχήν ὀμορφοτέραν καί πολύ πιό λευκήν».
432.. Ὅ.π., σελ. 162: «ὁ ἄνθρωπος, καί αἱρετικός ἀκόμη, δέν παύει νά εἶναι δημιούργημα τοῦ Θεοῦ».
433.. Ὅ.π., σελ. 173: «Δέν ἠμπορεῖ λοιπόν ὁ ἱερεύς, δέν τοῦ ἐπιτρέπεται νά μή λάβῃ θέσιν ἔναντι τοῦ κομμουνισμοῦ. Καί μέ ὁμιλίας καί μέ βιβλία καί μέ κάθε ἄλλο μέσον πρέπει νά διαφωτίζῃ τούς χριστιανούς, νά ἀφαιρῇ τό ψεύτικον προσωπεῖον του, νά τόν ξεσκεπάζῃ καί γενικά νά προφυλάσσῃ τούς πιστούς ἀπό τήν λύμην τοῦ ἀθέου κομμουνισμοῦ».
434.. Ὅ.π., σελ. 175: «[ὁ ἱερέας] προσφέρει τήν Θυσίαν, πού συμφιλιώνει, εἰρηνεύει καί ἑνώνει τούς πιστούς μέ τόν Θεόν καί μεταξύ των», εἶναι «τό λειτούργημά του πραγματικά ἔργον εἰρήνης καί ἔχει ὑποχρέωσιν νά κάμνῃ πρᾶξιν τήν εἰρήνην εἰς τήν ἐνορίαν, ὅπως καί εἰς τήν ἐκκλησίαν ἀναπέμπει εὐχάς εἰρήνης». 435.. Ὅ.π., σελ. 177: «Νά διορθώσῃ τήν γέφυραν πού παρέσυρεν ἡ δυνατή νεροποντή ἤ ἡ μανία τοῦ συμμορίτου. Νά ἐπισκευάσῃ τόν δρόμον, πού ἐχάλασεν ἡ πλημμύρα, ἤ νά τόν ἀνοίξῃ περισσότερον, διά νά γίνεται εὐκολωτέρα ἡ συγκοινωνία».
436.. Ὅ.π., σελ. 181: «αἱ ἐνέργειαί του [τοῦ ἱερέα] νά μήν ἀποβλέπουν εἰς μίαν προσωρινήν ἀνακούφισιν τῶν πτωχῶν, ἀλλά εἰς τήν μόνιμον καί ὁριστικήν θεραπείαν τῆς δυστυχίας των».
437..Ὅ.π., σελ. 189: «νά ἐπιδράσῃ πνευματικά ἐπάνω εἰς αὐτόν καί νά τόν ἀποδώσῃ εἰς τόν Χριστόν».

σύμφωνα μέ τό Πηδάλιο, καθαιρεῖται⁴²⁸˙ ἡ ἀποχή τοῦ ἱερέα ἀπό ἐκκλησιαστικά ἔντυπα, τῶν ὁποίων "ἡ μέν φωνή Ἰακώβ, αἱ δέ χεῖρες Ἠσαῦ"⁴²⁹˙ ἡ διαφώτιση τῶν χριστιανῶν γιά τά βλαβερά⁴³⁰ ἔντυπα καί θεάματα καί ἡ παράλληλη σύσταση καλοῦ ἐντύπου καί ὠφέλιμης ψυχαγωγίας⁴³¹˙ ἡ ἀντιμετώπιση τῆς ἀντορθόδοξης προπαγάνδας μέ τήν ἔκθεση τῆς ὀρθῆς πίστεως, χωρίς ἔχθρα καί πάθος⁴³²˙ ἀπαγορεύεται στόν ἱερέα ἡ ἀνάμειξη στήν πολιτική, μέ μόνη ἐξαίρεση τήν καταπολέμηση τοῦ κομμουνισμοῦ⁴³³.

..........β΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς διάκονος τῆς ἀγάπης». Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἐξασφάλιση τῆς εἰρήνης στήν ἐνορία⁴³⁴, πού θά φέρει τήν πνευματική της προκοπή, ἀλλά καί κοινωνική καί ἐκπολιτιστική⁴³⁵˙ τό φιλανθρωπικό ἔργο νά στοχεύει στήν ὁριστική ἐπίλυση προβλημάτων⁴³⁶˙ ἡ φροντίδα τῶν ἀρρώστων ἐνοριτῶν, πιστῶν καί ἀπίστων⁴³⁷,

438.. Ὅ.π., σελ. 185: ὁ Κύριος, «πού εἶναι τό αἰώνιον πρότυπον, πού χρεωστοῦμε περισσότερον ἀπό κάθε ἄλλον ἡμεῖς, οἱ ὑπηρέται Του, νά ἀντιγράφωμεν, … ἐδαπανήθη, κατά τό μεγαλύτερον μέρος, εἰς τήν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀρρώστων (Ματθ. θ΄ 35)».
439.. Ὅ.π., σελ. 192: «Ἡ θλῖψις χωρίς τόν Θεόν εἶναι ἀληθινόν μαρτύριον. Σκουλήκι, πού κατατρώγει τά σωθικά τοῦ ἀνθρώπου. Μέ τόν Χριστόν ὁδηγεῖ εἰς τήν λύτρωσιν».
440.. Ὅ.π., σελ. 203: «Πρέπει νά στηρίζῃ ὅσον δύναται καί νά ἐνισχύῃ τήν οἰκογένειαν, τό θεμέλιον αὐτό τῆς χριστιανικῆς κοινωνίας, πού τά τελευταῖα χρόνια δέχεται τήν πιό λυσσασμένην ἐπίθεσιν τῶν ἐχθρῶν τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος».
441.. Ὅ.π., σελ. 208: Οὔτε «ἐπιτηδευμένος, καλλωπιστής», οὔτε «ἀπρόσεκτος ″παντελωνᾶς″», οὔτε «ἀτημέλητος καί ρυπαρός», ἀλλά «σεμνός, περιποιημένος, χωρίς ἐκζήτησιν, καθαρός, ἀξιοπρεπής, σοβαρός».
442.. Ὅ.π., σελ. 210: «διά νά ἠμπορέσῃ νά κρατήσῃ τήν θέσιν του ὡς ποιμήν καί ὡς ὁδηγός».
443.. Ὅ.π., σελ. 214: «Ὁ χριστιανισμός ὅμως εἶναι ἀγάπη, ἑνότης. Οὔτε ἔγινεν, οὔτε εἶναι ποτέ δυνατόν νά γίνῃ κόμμα. Εἶναι αἰώνιος καί ἀναλλοίωτος. Ἐνῷ τό κόμμα εἶναι κάτι τό προσωρινόν, κάτι πού σήμερα εἶναι τέτοιο καί αὔριον ἀλλοιώτικον, κάτι πού φθείρεται καί καταστρέφεται. Θά ἦτο ἑπομένως πολύ παράδοξον νά ἀνακατεύεται ὁ ἱερεύς εἰς τήν πολιτικήν καί νά ἀνήκῃ εἰς τό α ἤ β κόμμα. Δέν θά ἦτο αὐτό ἀντίθετον πρός τήν ἰδιότητά του τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς χριστιανικῆς θρησκείας; Δέ θά ἀποτελοῦσε παραποίησιν καί κακήν χρῆσιν τοῦ χριστιανισμοῦ; Διά τοῦτο ἡ Ἐκκλησία ἀπαγορεύει αὐστηρά εἰς τούς κληρικούς κάθε ἀνάμειξίν των εἰς τά κόμματα…»
444.. Ὅ.π., σελ. 215: «ποτέ δέν θά πρέπῃ νά καταφεύγῃ εἰς πολιτικά πρόσωπα διά τήν ἐπίλυσιν προσωπικῶν του ζητημάτων». 445.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὅταν μεταβληθῇ εἰς λύχνον σβησμένον καί καπνίζοντα καί, ἀντί νά φέγγῃ, σκοτίζει καί κρημνίζει ψυχάς "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανεν;″ Τί πρέπει τότε νά γίνῃ; Νά τόν νουθετήσῃ ὁ Ἐπίσκοπός του. Μάλιστα. Αὐτό ἐξάπαντος πρέπει νά γίνῃ. Καί νά γίνῃ μέ πολλήν μάλιστα ἀγάπην καί στοργήν καί ἅπαξ καί δίς καί τρίς». Ἐάν ὅμως συνεχίζει νά εἶναι ἀδιόρθωτος καί νά καταστρέφῃ ἔτσι τό ποιμαντορικό ἔργο: «Τότε, μετά τόν λόγον, ἡ ράβδος».
446.. Ὅ.π., σελ. 218: «Ὁ κακός κληρικός εἶναι ὁ μεγαλύτερος ἐχθρός της [τῆς Ἐκκλησίας]. Συντελεῖ, ὅσον οὐδείς ἄλλος, εἰς τό νά διαβάλλεται καί κατασυκοφαντῆται αὐτή».
447.. Ὅ.π., σελ. 221: «Χρειάζεται καί ἡ ψυχαγωγία … Δέν ἠμπορεῖ βέβαια ὁ ἱερεύς νά εἶναι διαρκῶς ἀπησχολημένος μέ τά ζητήματα τῆς ἐνορίας. Θά χρειασθῇ καί ὀλίγην ἀνάπαυσιν, ὀλίγην ξεκούρασιν. Καί πρέπει νά τήν εὕρῃ. Μά, πρέπει σώνει καί καλά νά τήν εὕρῃ εἰς τό καφενεῖον; … Διότι ὅλα θά τά χάσῃ μέσα εἰς τό καφενεῖον. Καί ὑγείαν καί ἀρετήν. Θά χάσῃ τήν ἱκανότητά του νά ἱερατεύῃ, θά χάσῃ τό κῦρος του».
448.. Ὅ.π., σελ. 224: «Χάνεται ὁ ἴδιος ψυχικά καί σωματικά. Σύρει ὅμως καί ἄλλας πολλάς ψυχάς εἰς τόν ὄλεθρον μαζί του».
449.. Ὅ.π., σελ. 230: «… οἱ ἱερεῖς δέν πρέπει νά κυνηγοῦν. Αὐτοί εἶναι κυνηγοί ψυχῶν. Ἔχουν καί αὐτοί τά ὅπλα των, τήν πανοπλίαν τοῦ Πνεύματος καί κυνηγοῦν τά θηράματά των, ἀνθρώπους μακράν τοῦ Χριστοῦ, διά νά τούς συλλάβουν καί τούς ὁδηγήσουν εἰς τήν χριστιανικήν των μάνδραν, ὅπου μεταβάλλονται εἰς ἀρνία Χριστοῦ».

νά εἶναι πνευματική καί ὑλική⁴³⁸˙ ἡ παρηγοριά καί στήριξη τῶν θλιμμένων⁴³⁹˙ ἡ προστασία τῆς οἰκογένειας ὡς θεμελίου χριστιανικῆς κοινωνίας⁴⁴⁰.

..........ε΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς ἰδιώτης». Στά ἑπτά ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: οἱ ἀνάλογες πρός τό ἀξίωμα τοῦ ἱερέα ἐξωτερική ἐμφάνιση⁴⁴¹ καί μόρφωση⁴⁴² εἶναι οἱ βασικοί παράγοντες τῆς ἐπιτυχίας στό ποιμαντικό του ἔργο˙ ὁ χριστιανισμός⁴⁴³ καί ἡ πολιτική⁴⁴⁴˙ ἡ τιμωρία⁴⁴⁵ τοῦ κακοῦ κληρικοῦ⁴⁴⁶˙ ἡ ψυχαγωγία τοῦ κληρικοῦ, μέ ἀποχή ἀπό καφενεῖο⁴⁴⁷, ποτό, ″χαρτιά″, κάπνισμα⁴⁴⁸, κυνήγι⁴⁴⁹.

450.. Ὅ.π., σελ. 233: «Ὀφείλει ἀκόμη ὁ ἱερεύς νά εἶναι φιλόξενος καί ἐλεήμων».
451.. Ὅ.π., σελ. 241: «Ἡ οἰκονομία εἶναι σοφία καί ὁ μέσος δρόμος. Οὔτε "σφικτός" οὔτε "σπάταλος"».
452.. Ὅ.π., σελ. 242: «ὅταν πρόκειται νά εἰσέλθῃ εἰς τό διπλοῦν στάδιον τοῦ οἰκιακοῦ βίου καί τῆς ἒκκλησιαστικῆς διακονίας, εἶναι ἀνάγκη νά προσέξῃ πολύ τήν ἐκλογήν τῆς συνοδοιπόρου τῆς ἱερατικῆς του ζωῆς».
453.. Ὅ.π., σελ. 235: «εἶναι ἀπαραίτητος ὁ σεβασμός καί ἡ τήρησις ἀπό μέρους του καί τῆς ἐντολῆς τοῦ Δημιουργοῦ διά τήν τεκνογονίαν».
454.. Ὅ.π., σελ. 247-248: «ἀκέραιον τό καθῆκον ἀπέναντι εἰς τά παιδιά του καί μάλιστα μέ ὅλην τήν λεπτότητα καί τήν παιδαγωγικήν τέχνην, μέ ὅλην τήν ἀγάπην» «μετά τάς συμβολάς καί τάς νουθεσίας θά προχωρήσῃ εἰς τήν τιμωρίαν», «θά δείξῃ ὅτι δέν ἐπιδοκιμάζει καί δέν εὐλογεῖ τάς σοβαράς παρεκτροπάς τῶν παιδιῶν του καί τάς ἀντιχριστιανικάς καί ἀντεθνικάς των ἐνεργείας».
455.. Ὅ.π., σελ. 251: «ὑψηλήν καί ἁγίαν ἀποστολήν του», «ὅτι τόν προετοίμασε καί τόν ἐκάλεσεν ὁ Θεός».
456.. Ὅ.π., σελ. 252: «Νά μή ἀναπηδᾷ εἰς ὡρισμένας μόνον περιστάσεις, διά νά ἀτροφήσῃ μόλις περάσῃ ἡ ἀνάγκη καί ὁ κίνδυνος. Νά εἶναι μόνιμον καί σταθερόν φῶς, πού θά φωτίζῃ ὅλον τό ἐσωτερικόν του καί θά καταυγάζῃ ὁλόκληρον τήν ἱεράν του διακονίαν».
457.. Ὅ.π., σελ. 254: «Ἔτσι μόνον θά διατηρῆται ζωντανός ὁ σύνδεσμός του μέ τόν Θεόν, θά ζωογονῆται τό χάρισμα τῆς ἱερωσύνης πού ἔλαβε καί θά ἐκπληρώνῃ τήν ἀποστολήν του».
458.. Ὅ.π., σελ. 256: «ὄχι εἰς τήν ἀπόκτησιν ἁπλῆς καί ξηρᾶς γνώσεως, ἀλλά εἰς τό νά εἰσέλθῃ εἰς τό πνεῦμα καί τό βαθύτερον νόημα». Ὅπως καί «τά ἀθάνατα ἔργα τῶν Πατέρων θά ἀποτελοῦν μελέτημά του».
459.. Ὅ.π., σελ. 260: «Ἡ συχνή ἐξομολόγησις θά τόν κάμῃ προσεκτικόν, θά τόν βοηθῇ εἰς τήν πνευματικήν του πρόοδον. Θά τόν ὁδηγήσῃ εἰς τήν περισυλλογήν καί εἰς τόν αὐτοέλεγχον, εἰς τήν ἐνδοσκόπησιν καί τήν αὐτοδοκιμασίαν, εἰς τήν ἄγρυπνον καί συστηματικήν παρακολούθησιν τοῦ ἐσωτερικοῦ του βίου», «θά τόν καθιστᾷ ἱκανόν, ἀκατακρίτως παρεστάναι τῷ φοβερῷ τοῦ Κυρίου Βήματι».
460.. Ὅ.π., σελ. 267-268: «Αὐτή ἡ ἀγάπη πρέπει νά κυβερνᾷ καί τήν ζωήν τοῦ ἱερέως, διά νά γίνῃ ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, ἀληθινός διάκονος Χριστοῦ, ἐργάτης δόκιμος εἰς τά ἔργα τοῦ ἁγιασμοῦ καί τῆς σωτηρίας τῶν πιστῶν. Τί μεγαλύτερον καί τί ὡραιότερον ἀπό αὐτό θά ἠμποροῦσε κανείς νά ζητήσῃ καί νά περιμένῃ ἀπό τόν ἱερέα;».

..........στ΄ κεφάλαιο· "Ὁ ἱερεύς καί ἡ οἰκογένειά του". Στά τρία ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἱερέας-οἰκογενειάρχης (θεοσεβής, φιλόξενος⁴⁵⁰, οἰκονόμος⁴⁵¹)˙ ἡ πρεσβυτέρα⁴⁵²˙ τεκνογονία⁴⁵³ καί ἀνατροφή παιδιῶν⁴⁵⁴.

..........ζ΄ κεφάλαιο˙ "Ὁ ἱερεύς πνευματική προσωπικότης". Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ πίστη τοῦ ποιμένα στό κάλεσμα τοῦ Θεοῦ⁴⁵⁵ γιά τή συνεργασία στό ἔργο σωτηρίας τῶν ψυχῶν⁴⁵⁶˙ ἡ προσευχή⁴⁵⁷˙ ἡ καθημερινή μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς⁴⁵⁸˙ ἡ μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει τακτική ἐξομολόγηση τοῦ ἱερέα⁴⁵⁹˙ ἡ ἀρετή τῆς ἀγάπης⁴⁶⁰.

461. Κάλλιστος Ware, Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, σελ. 32: «Ἡ ἰδέα τοῦ μαρτυρίου κατεῖχε κεντρική θέση στήν πνευματική προοπτική τῶν πρώτων χριστιανῶν. Ἔβλεπαν πώς ἡ Ἐκκλησία τους εἶχε θεμελιωθεῖ πάνω στό αἷμα – ὄχι μόνο στό αἷμα τοῦ Χριστοῦ, ἀλλά καί στό αἷμα ὅλων ἐκείνων τῶν "ἄλλων Χριστῶν", τῶν μαρτύρων».
462. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 5: «Τό στράτευμα ὅμως θέλει καί καλούς ἀξιωματικούς, ἱκανούς νά τό ἐμπνέουν, νά τό ἐμψυχώνουν, νά τό κατευθύνουν».
463.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Σέ σᾶς, παιδιά μου, τά νιᾶτα πού τά γαλούχησαν εὐσεβεῖς οἰκογενειακές παραδόσεις καί τά φώτισαν τά μαθήματα τῶν Κατηχητικῶν καί τά φλογίζει ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ κι ἀντιγράφουν στήν ψυχή τους τό θεῖο πρόσωπό Του, σέ σᾶς θά ἀναζητήση καί θά ἀνεύρη ἀσφαλῶς ἡ Ἐκκλησία μας τούς καλούς της κι ἐμπνευσμένους κληρικούς. Γι᾿ αὐτό ἀκριβῶς καί τό προσκλητήριο τοῦτο ἀπευθύνεται σέ σᾶς, τούς χριστιανούς νέους».
464.. Ὅ.π., σελ. 6: «ἄν ὁ κάθε χριστιανός ἦταν κι ἕνας μελλοθάνατος, περισσότερο ἦταν ὁ κληρικός».
465.. Ὅ.π., σελ. 15: «Αὐτό τόν θρίαμβο μᾶς ἐκληροδότησαν οἱ λαμπροί ἀγωνισταί τῆς Ἐκκλησίας μας. Ἡ σημερινή χριστιανική νεότης πού γεύεται τούς καρπούς τῶν μεγάλων τους ἀγώνων τί θά κάμῃ; Τί ἀπόφασι θά πάρῃ;»

2.2.γ. Προσκλητήριον

Τό πόνημα παρουσιάζει μία χριστοκεντρική κατήχηση περί ἱερωσύνης, μέ σκοπό τήν ἀνεύρεση τῶν κατάλληλων ὑποψηφίων. Ἡ δομή τῆς πραγματείας εἶναι βασισμένη στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, ἀπό τήν ἀρχαιότητα μέχρι τό «ποιμαντικό σήμερα» τοῦ συγγραφέα, μέ ἔμφαση στό μαρτύριο, πού ἀνέκαθεν ἐνέπνεε ψυχές⁴⁶¹. Τό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας, σύμφωνα μέ τόν συγγραφέα, εἶναι ἕνας συνεχής ἀγώνας, ὁ ὁποῖος προϋποθέτει τό στράτευμα⁴⁶² καί τούς καλούς ἀξιωματικούς, τούς ἱερεῖς. Τό βιβλίο ἀποτελεῖται ἀπό ὀκτώ κεφάλαια, μέ τήν καθαυτό πρόσκληση στήν ἱερωσύνη στό τέλος τοῦ πέμπτου κεφαλαίου, ὅπου καταφαίνεται πλέον ξεκάθαρα σέ ποιούς ἀπευθύνεται ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου καί στό πρόσωπό του ἡ Ἐκκλησία⁴⁶³. Στό σημεῖο αὐτό θά μπορούσαμε νά χωρίσουμε τό βιβλίο σέ δύο μέρη. Στό δεύτερο μέρος ἀλλάζει ἡ γλῶσσα τοῦ συγγραφέα καί οἱ ἐκφράσεις του γίνονται πολύ προσωπικές καί θυμίζουν τό ὕφος καί τό πνεῦμα τοῦ βιβλίου «Μίμηση Χριστοῦ» τοῦ Θωμᾶ Κεμπησίου.

..........Στό α΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ὁ ἄθλος τοῦ ἱερατείου στούς πρώτους ἡρωικούς ἀγῶνες τῆς Ἐκκλησίας^464˙ οἱ μάρτυρες-κληρικοί ὡς παράδειγμα «ἠθικοῦ ἀναστήματος» στήν ἐποχή τους (ὁ Θεοφόρος Ἰγνάτιος, ὁ Σμύρνης Πολύκαρπος, ὁ Καρχηδόνος Κυπριανός καί ὁ Πιόνιος)˙ τό ἡρωικό παρελθόν τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐπίλυση προβλημάτων τοῦ 20^οῦ αἰώνα⁴⁶⁵.

466.. Ὅ.π., σελ. 16: «Δέν εἶναι λιγότεροι ἀπό τούς παληούς οὔτε κι ὁλότελα διαφορετικοί».
467.. Ὅ.π., σελ. 16: «Δέν θέλει τόν ἄνθρωπο, ὅπως ἡ Ἐκκλησία μας, βασιλέα τῆς δημιουργίας, τέλειο πλάσμα, μ᾿ ἄϋλη ψυχή, ζωντανή εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, προωρισμένο νά ὁμοιωθῆ μ᾿ Αὐτόν καί νά ζῆ στήν αἰωνιότητα εὐτυχής. Τόν θέλει φτωχή μηχανή, καμωμένη ἀπό σάρκες καί κόκκαλα».
468.. Ὅ.π., σελ. 17: «Θεοποιεῖ τή λογική καί θεωρεῖ ἀσυγχώρητη ἀφέλεια νά ζητᾶ ἡ Ἐκκλησία ἀπό τά μέλη της νά πιστεύουν σέ "δόγματα", σ᾿ ἀνεξέλεγκτα κι ἀναπόδεικτα πράγματα, ὅπως λέει. Καί ξεχνᾶ ὅτι ἡ ἀληθινή φιλοσοφία καί Ἐπιστήμη ἔρχονται στόν καιρό μας νά μιλήσουν γιά τή μεγάλη φτώχεια τοῦ ἀνθρωπίνου λογικοῦ καί τήν ἀδυναμία του ν᾿ ἀγγίξη κἄν τήν οὐσία τῶν πιό κοινῶν πραγμάτων».
469.. Ὅ.π., σελ. 17: «Οἱ ὀπαδοί του, νευρόσπαστα στά χέρια σκοτεινῶν καί κακοποιῶν δυνάμεων, κτυποῦν ὕπουλα τή χριστιανική πίστι καί ζητοῦν νά πάρουν τή θέσι της!».
470.. Ὅ.π., σελ. 17: «Μέ τούς χωριστούς τύπους λατρείας, τίς ἰδιαίτερες ἀπόκρυφες γελοῖες τελετές καί μέ τίς ἀντίθετες στή διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας δοξασίες του θέλει νά ὑποκαταστήση τό Χριστιανισμό καί νά γίνη αὐτός ἡ παγκόσμια θρησκεία».
471.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «μέ τό ἀντιχριστιανικό, ἀντιεκκλησιαστικό κι ἀναρχικό πνεῦμα του καί μέ τίς χοντροκομμένες ἀνοησίες του γιά τήν… ἐπίγεια βασιλεία τῶν χιλίων χρόνων (!), στήν ὁποία αὐτοί θά εἶναι στά μέσα καί στά ἔξω».
472.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «Σάν καθαρός ὑλισμός ζητεῖ νά γκρεμίση τό δογματικό οἰκοδόμημα τῆς Ἐκκλησίας μας. Σάν ἀνήθικο σύστημα κτυπᾶ τή χριστιανική ἠθική καί μάλιστα τήν ἀγάπη. Κηρύττει τήν ἐκδίκησι. Μισεῖ μέ μῖσος σατανικό πρό πάντων τούς χριστιανούς καί γιά νά τούς ἐξαλείψη ἀπό τό πρόσωπον τῆς γῆς ἔχει ἀνανεώσει τούς παλαιούς ματοβαμμένους διωγμούς».
473.. Ὅ.π., σελ. 18: «Σάν λύκοι στήν ἀνεμοζάλη ἐκμεταλλεύονται καί τοῦτοι τή δυστυχία τοῦ λαοῦ μας. Ξεχύνονται, τόσοι πολλοί τώρα τελευταῖα, στήν πατρίδα μας, γιά νά τήν… ἐκχριστιανίσουν!!!».

..........Στό β΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ἐχθροί τῆς Ἐκκλησίας τοῦ 20^οῦ αἰώνα466˙ ὁ Ὑλισμός467 ἀρνεῖται τή θεία προέλευση τοῦ ἀνθρώπου καί τόν αἰώνιο προορισμό του, ἀφαιρώντας του κάθε πνευματικό στοιχεῖο˙ ὁ Ὀρθολογισμός⁴⁶⁸ ἀπορρίπτει ὅ,τι δέν μπορεῖ νά ἐρευνηθεῖ μέ τή λογική˙ ὁ Πνευματισμός⁴⁶⁹ πολεμᾶ τό Χριστιανισμό ὕπουλα, ψάχνοντας νά πάρει τή θέση του˙ ὁ Μασονισμός⁴⁷⁰, γελοῖος ἀποκρυφισμός, στά πάντα ἀντίθετος πρός τήν Ἐκκλησία, διεκδικεῖ τή θέση τῆς παγκόσμιας θρησκείας˙ ὁ Χιλιασμός⁴⁷¹, ἀναρχικός καί ἀντιχριστιανικός, θεωρεῖ τόν ἑαυτό του ἐκλεκτή μερίδα τῆς ἀνθρωπότητας, πού θά βασιλέψει χίλια χρόνια στή γῆ˙ ὁ Κομμουνισμός⁴⁷² ἀνανεώνει αἱματηρούς διωγμούς ἐναντίον του Χριστιανισμοῦ, τόν ὁποῖο μισεῖ μέ σατανικό μίσος˙ οἱ ἀντορθόδοξοι προπαγανδιστές⁴⁷³ φανερώνονται πάντα στούς δύσκολους γιά τή χώρα καιρούς, μέ σκοπό νά διδάσκουν στούς Ὀρθοδόξους τό «γνήσιο Χριστιανισμό»˙ ἡ ἀνάγκη τῆς Ἐκκλησίας γιά τούς ἱερεῖς,

474.. Ὅ.π., σελ. 18: «Τῆς χρειάζονται οἱ ἡγέτες. Οἱ καλοί πηδαλιοῦχοι, οἱ ἀτρόμητοι ἀξιωματικοί. Τῆς χρειάζονται ἄξιοι κληρικοί. Οἱ ἅγιοι ἱεράρχαι, οἱ εὐσεβεῖς ἱερεῖς».
475.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Ἱερεῖς ριζωμένους στή ζωντανή πίστι, ἐπάνω στήν ἀσάλευτη πέτρα, ἐπάνω στόν αἰώνιο γρανίτη, τό Χριστό». Πίστη, πού θά τους κάνει νά εἶναι «γενναῖοι, μαχητικοί, στρατηγικοί», «πρόθυμοι κι ἀνεξάντλητοι σέ μόχθους καί θυσίες», «Ἀνδρεῖοι, ἀκατάβλητοι, ἀλύγιστοι στίς θλίψεις, στίς δοκιμασίες, στούς διωγμούς», «πρόθυμοι καί στό μαρτύριο - ἄν τούς καλέση ὁ Κύριος».
476.. Ὅ.π., σελ. 18: «Ἡ Ὀρθοδοξία, στήν ὁποία ὀφείλει τό Ἔθνος μας τήν σωτηρία του, νά εἶναι ἡ μεγάλη, ἡ ἀπέραντη, ἡ ἄφθαστή τους ἀγάπη. Καί ἡ διδασκαλία της, ἡ μόνη γνήσια κι ἀνόθευτη, θησαυρός ἀτίμητος, φυλαγμένη βαθειά μέσα στήν ψυχή τους». 477.. Ὅ.π., σελ. 21: «Νά μήν ἐκθέτουν τόν ἑαυτό τους σέ ἀνώφελους κινδύνους. Νά χρησιμοποιοῦν ἀνάλογα μέ τά πρόσωπα καί τίς περιστάσεις καί τά κατάλληλα μέσα».
478.. Ὅ.π., σελ. 19: «νά συγχωροῦν, σάν τόν Ἀρχηγό τῆς πίστεως», «νά ἀναδεικνύωνται ἀνώτεροι κατά τήν ψυχή, ἡγεμονικοί».
479.. Ὅ.π., σελ. 20: θά τόν ἔχουν «ἀνίκητο ὅπλο» τους καί θά κάνουν δικό τους τό σύνθημα τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ, "οὐκ ἀποστήσεται ἡ βίβλος τοῦ νόμου τούτου ἐκ τοῦ στόματός σου, καὶ μελετήσεις ἐν αὐτῇ ἡμέρας καὶ νυκτός" (Ἰησ. Ναυῆ α΄ 8), πού ἔδωσε σέ μέρες μεγάλων ἀγώνων».
480.. Ὅ.π., σελ. 22: «Ποτέ νά μή παραδίδουν ἀπό φόβο καί δειλία τά ὀχυρά τους. Νά ἀγωνίζωνται μέ ἀνδρεία, μέ τέχνη, μέ σύστημα μέχρις ἐσχάτου».
481.. Ὅ.π., σελ. 25: «διδάσκαλοι καί κήρυκες τῆς ἀληθείας … γιά τήν ἠθική εὐδοκίμησι τῶν χριστιανῶν τους νά διαθέτουν ὅλα τους τά χαρίσματα».
482.. Ὅ.π., σελ. 25: «Πῶς ὅμως ἀπαιτοῦν οἱ καιροί τούς ἱερεῖς ὡς ποιμένας ἑνός ποιμνίου πού χειμάζεται ἀπό τόσα κακά τῆς σύγχρονης ἐποχῆς;»
483.. Ὅ.π., σελ. 26: «λαμβάνουν μέτρα γιά νά προλαμβάνεται ἤ καί νά περιορίζεται τό κακό».
484.. Ὅ.π., σελ. 26.
485.. Ὅ.π., σελ. 28: «νά ἔχουν τήν νοημοσύνη πού ζητεῖ κάθε τέχνη ἀπό τούς ἐργάτες της καί εἶναι ἡ προϋπόθεσις γιά νά χαρακτηρίζωνται αὐτοί καλοί καί δόκιμοι».
486.. Ὅ.π., σελ. 30: «ἡ μόρφωσις θά τούς ἀξασφαλίση τό ρόλο τοῦ καθοδηγητοῦ, τοῦ διαφωτιστοῦ καί τοῦ ἡγέτου μέσα στό σημερινό κόσμο τῆς συγχύσεως τῶν πάντων».
487.. Ὅ.π., σελ. 30.

ἄξιους τῆς ἀποστολῆς τους⁴⁷⁴˙ ὁ ἀληθινός ἱερέας, βάσει τῆς Ἁγίας Γραφῆς, εἶναι ἄνθρωπος μέ φλογερή πίστη⁴⁷⁵, ἀγάπη πρός τήν Ὀρθοδοξία⁴⁷⁶, σύνεση καί σοφία⁴⁷⁷, ἄνθρωπος τῆς συγγνώμης⁴⁷⁸ καί τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ⁴⁷⁹, πού ποτέ δέ θά ἐγκαταλείψει τόν ἀγώνα του⁴⁸⁰.

..........Στό γ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ποιμένες⁴⁸¹ καί ἡ ἐποχή τοῦ 20^οῦ αἰώνα⁴⁸²· τά ἱερατικά καθήκοντα (τέλεση ἁγιαστικῶν μυστηρίων, πρόληψη τοῦ κακοῦ⁴⁸³, θεραπεία κοινωνικῶν προβλημάτων⁴⁸⁴) θά ἀπαιτήσουν διανοητικές δυνάμεις καί ἱκανότητες⁴⁸⁵, μόρφωση⁴⁸⁶, ἔντονη μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει, μεταξύ ἄλλων, καί συχνή ἐξομολόγηση⁴⁸⁷.

488.. Ὅ.π., σελ. 35: «Εἶναι τόση ἡ δύναμις καί ἡ ἀξία τῆς ἱερωσύνης, ὥστε, καί στούς παραστρατημένους αὐτούς καιρούς, μέ θάμβος ἀληθινό ἀτενίζουν τό θεῖο της μεγαλεῖο πολλοί ἄλλοι μά καί οἱ πρῶτοι στήν εὐρωπαϊκή διανόησι».
489.. Ὅ.π., σελ. 36: «πού περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλον κατέγινε μέ τό θέμα αὐτό κι ἔγραψε ἕξι λόγους γιά τήν ἱερωσύνη μέ δύναμι καί κάλλος καί τελειότητα ἀληθινά ἀξεπέραστη».
490.. Ὅ.π., σελ. 42.
491.. Ὅ.π., σελ. 40: «Ζητῶντας πρό τοῦ γάμου, ἀκόμα καί στά ἄγουρά τους χρόνια, τήν ἁμαρτωλή ἀπόλαυσι στά σπήλαια τῆς ἁμαρτίας, ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τόν ἀτίμητο θησαυρό τους. … ἀποκλείεται νά χρησιμοποιηθοῦν γιά τό θυσιαστήριο, μιά κι ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τή βασική, κατά τούς ἱερούς Κανόνας, προϋπόθεσι τῆς ἱερωσύνης».
492.. Ὅ.π., σελ. 41: «Καταπιάνονται ἐτοῦτοι μέ μιά δουλειά. Μά μέ τίς πρῶτες της κιόλα δυσκολίες τήν παραιτοῦν. Χωρίς νά σκεφθοῦν καλά πιάνουν ἄλλη, κι ἄλλη καί πάλιν ἄλλη, πουθενά ὅμως δέν προκόβουν. Ἔτσι μέ κεφάλαιο μιά παταγώδη ἀποτυχία στή ζωή, ἀφοῦ ὅλα τά "θαλάσσωσαν" κατά τό δή λεγόμενο, ζητοῦν, σανίδα σωτηρίας, τήν … ἱερωσύνη».
493.. Ὅ.π., σελ. 45: «Παιδί μου», σοῦ λέγει μυστικά στήν ψυχή ὁ Κύριος. «Ἀγαπᾶς με πλεῖον τούτων;» Μέ ἀγαπᾶς περισσότερο ἀπ᾿ ὅ,τι οἱ ἄλλοι; Ἐνδιαφέρεσαι πραγματικά γιά τήν ἐπικράτησι τῆς βασιλείας μου στή γῆ καί μπορεῖς γι᾿ αὐτή νά κάνῃς περισσότερα ἀπό ὅσα κάνουν οἱ ἄλλοι; Ἐπιθυμεῖς νά ἀνατείλουν καλύτερες μέρες γιά τήν πατρίδα σου; Θέλεις νά γίνῃς ἐργάτης πολιτισμοῦ καί εἰρήνης; Ποθεῖς νά ἀγωνισθῇς γενναῖα γιά τήν ἐπικράτησι τῆς ἀληθείας μου; Ἀπό σένα ἐξαρτᾶται νά δουλέψῃς μέ ζῆλο καί ὄρεξι ἀλλά καί ὑπεύθυνα γιά τη δόξα τῆς Ἐκκλησίας μου, νά ὑποβληθῇς σέ κόπους καί θυσίες περισσότερες ἀπό τούς ἄλλους, νά ἐργασθῇς γιά λογαριασμό μου, νά κερδίζῃς ψυχές γιά μένα. Ἐπιθυμεῖς, λοιπόν, παιδί μου, νά γίνῃς ἱερεύς μου;
494.. Ὅ.π., σελ. 46-47: «Ἄν δέν ἀκούσῃς τή φωνή τοῦ Θεοῦ σύ, πού ἔχεις «παραστήσει τό σῶμα σου θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ» (Ρωμ. ιβ΄ 1), εἶσαι δηλαδή σεμνός, ἁγνός, ἐγκρατής, ἀκατηγόρητος, ποιός θά τήν ἀκούσῃ; Μονάχα ὅσοι τά ἔχουν αὐτά καί μολαταῦτα, ἀτενίζοντας τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης, καταλαμβάνονται ἀπό δέος καί ἀναφωνοῦν μέ τόν Ἀπόστολο: «καί πρός ταῦτα τίς ἱκανός;», μονάχα αὐτοί ἔχουν τό δικαίωμα νά ποῦν τό "παρών" στή θεία πρόσκλησι».
495.. Ὅ.π., σελ. 46: «Ὁ πνευματικός σου πατέρας θά σέ βοηθήσῃ νά βρῇς μέσα σου ὅ,τι προϋποθέτει τό πανίερο ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης».

..........Στό δ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ἱερεῖς καί ἡ πρόοδος τῆς ἀνθρωπότητας˙ ἡ ἀξία τῆς ἱερωσύνης στήν ἀντίληψη τῶν διανοουμένων τοῦ 20^οῦ αἰώνα⁴⁸⁸ (ὅπως τοῦ Π. Κλωντέλ, Φ. Μωριάκ, Ντ᾿ Ὄρς, Μπορντώ, Ντ᾿ Ἀρκούρ)˙ ἡ ἱερωσύνη στή διδασκαλία τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου⁴⁸⁹.
..........Στό ε΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἀναζήτηση ὑποψηφίων γιά τήν ἱερωσύνη νά γίνεται μόνο μεταξύ γνήσιων χριστιανῶν νέων⁴⁹⁰˙ περιπτώσεις ἀποκλεισμοῦ ἀπό τήν εἴσοδο στήν ἱερωσύνη (οἱ θρησκευτικά ἀδιάφοροι, οἱ ἄπιστοι, ἐκεῖνοι, πού ἔχασαν τήν ἁγνότητα491 καί οἱ ἀποτυχημένοι στά κοσμικά ἔργα⁴⁹²).
..........Στό στ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἰδιάζουσα ἀγάπη πρός τόν Κύριο, γνώρισμα ἱερατικῆς κλήσης⁴⁹³˙ ἡ ἐσωτερική ἀνάλυση τοῦ ἑαυτοῦ του ἀπό τόν ὑποψήφιο⁴⁹⁴ καί ἡ καθοδήγηση τοῦ πνευματικοῦ⁴⁹⁵˙

496.. Ὅ.π., σελ. 48: «Τί θά κάμῃς; Ἀσφαλῶς δέν θά γυρίσῃς τήν πλάτη σου σάν τό φτωχό ἐκεῖνο "πλούσιον νεανίσκον" τοῦ Εὐαγγελίου».
497.. Ὅ.π., σελ. 47: «Ἱερεῖς τοῦ Χριστοῦ μποροῦν νά γίνουν μόνο ὅσοι, σάν καί σένα, ἔχουν μιά καρδιά ξέχειλη ἀπό θερμή ἀγάπη στόν Χριστό. … Εἶναι αἴτημά Του ἐπίμονο τοῦτο, παιδί μου».
498.. Ὅ.π., σελ. 49: «Βοήθησέ με, Κύριε, νά γίνω ἕνας ἀξιωματικός τῆς Ἐκκλησίας σου, «τοῦ βαστάσαι τό ὄνομά σου ἐνώπιον ἐθνῶν καί βασιλέων» (Πρξ. θ΄ 15). Νά ἀγωνίζωμαι μέ πίστι καί ἡρωϊσμό γι᾿ αὐτήν. Βοήθησέ με, Κύριε, νά βαδίσω στά ἴχνη σου, νά γίνω κι ἐγώ –εἶναι μεγάλο αὐτό;– "καλός ποιμήν". Νά ἀναζητῶ καί νά βρίσκω τό πλανεμένο πρόβατο. Νά γίνω, ὅπως ἤθελες νά γίνουν καί οἱ Ἀπόστολοί Σου, "ἁλιεῖς ἀνθρώπων". Ἕνας μαγνήτης, Κύριε, νά γίνω, νά τραβῶ τούς πάντας κοντά Σου˙ ἕνας ἐργάτης τοῦ θερισμοῦ˙ ἕνας, ἀπό ἐκείνους γιά τούς ὁποίους εἶπες, πώς εἶναι ὀλίγοι ἐνῶ ὁ θερισμός πολύς».
499.. Ὅ.π., σελ. 50: «Ναί, ἀγαπητό μου παιδί, νά δεχθῇς τήν κλῆσι. Νά πῇς καί σύ σάν τόν προφήτη Ἠσαΐα «ἰδού ἐγώ, Κύριε, ἀπόστειλόν με».
500.. Ὅ.π., σελ. 54: «ἡμιμαθεῖς, οἱ ἐπιπόλαιοι, οἱ ψευτοσυγχρονισμένοι, οἱ ἄνθρωποι πού δέν γνωρίζουν τί γίνεται γύρω τους κι ἐδῶ καί στήν Εὐρώπη».
501.. Ὅ.π., σελ. 51: «πού ἄλλοι μέ πλοῦτο ὅσον ὀλίγοι στήν ἐποχή τους, ἄλλοι μέ λαμπρή καταγωγή, ἄλλοι μέ ἐξαίρετο ἐπιστημονικό καταρτισμό κι ἐπίζηλα ἀξιώματα, προσῆλθαν μέ ταπείνωσι στίς τάξεις τοῦ κλήρου».
502.. Ὅ.π., σελ. 52: «Ρώτησε τούς μελετητάς τοῦ πολιτισμοῦ μας καί θά δῇς τί σημασία εἶχε κι ἔχει στή διαμόρφωσί του ὁ παπᾶς». 503.. Ὅ.π., σελ. 52: «Χωρίς τόν παπᾶ τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας θά ὑπῆρχε ἑλληνική γλῶσσα, πατρίς, Ἐπανάστασις τοῦ 21, ἡρωϊσμοί ὑψηλοί, ἐλεύθερη Ἑλλάς;»
504.. Ὅ.π., σελ. 53: «Ὁ πνευματικός πλοῦτος πού ξεπήδησε ἀπό τή ζωή καί τή δρᾶσι αὐτῶν τῶν "παπάδων" καί πού τόν γεύεσαι καί σύ σήμερα, γίνεται βοή, γίνεται ποταμός ὁλόκληρος. Πῶς μπορεῖς νά τόν παραβλέψῃς; 420 ἁπλοῖ "παπάδες" προέταξαν τά στήθη στή χιτλερική βαρβαρότητα καί στήν ἐρυθρά βαναυσότητα».
505.. Ὅ.π., σελ. 57: «Πόσο μεγάλη εἶναι ἡ ἀξία τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος φαίνεται λοιπόν κι ἀπ᾿ αὐτό. Ὅτι δηλαδή θέλησαν νά στολιστοῦν μ᾿ αὐτό ἄνδρες πού εἶχαν κατακτήσει τή δόξα τοῦ κόσμου. Χωρίς τό πρῶτο ἐθεώρησαν τήν δεύτερη πολύ ἀνεπαρκῆ».

ἡ καταπολέμηση τῆς διστακτικότητας τοῦ νέου ἔναντι τῆς ἱερωσύνης⁴⁹⁶ μέ τό αἴσθημα εὐθύνης ἀπέναντι στόν Χριστό⁴⁹⁷ καί μέ τήν προσευχή⁴⁹⁸˙ ἡ ἀποδοχή τῆς κλήσης⁴⁹⁹.

..........Στό ζ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα:. Ἡ ἀγραμματοσύνη τοῦ λαοῦ καί τό ἱερατικό ἀξίωμα˙ ἔλεγχος τῶν «ψευτοεξελιγμένων νεοελλήνων» πού ὑποτιμοῦν τήν ἱερωσύνη⁵⁰⁰˙ ἡ ἱερωσύνη καί οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας⁵⁰¹˙ ἡ ἱερωσύνη καί ὁ πολιτισμός⁵⁰²˙ ἡ ἱερωσύνη στήν ἐποχή τῆς τουρκοκρατίας⁵⁰³ καί τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου⁵⁰⁴˙ ἡ ἐπιλογή τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος ἀπό προσωπικότητες παγκοσμίου φήμης⁵⁰⁵.

506.. Ὅ.π., σελ. 59: «ἀποκρούετε τήν κλῆσι κι ἀρνῆσθε νά δεχθῆτε τό τιμημένο ἀξίωμα τοῦ ἱερέως; Κατόπιν –τί εἰρωνεία!– θλίβεσθε καί πονεῖτε καί ἀγανακτῆτε, γιατί δέν ἔχει, λέτε, ἡ Ἐκκλησία μας κλῆρο καλό…». «Ἀρνεῖσαι τήν ἱερωσύνη γιά νά ἀποφύγῃς τίς εὐθύνες, τίς δυσκολίες, τούς ἀγῶνας τῆς ἱερωσύνης. … μόνο καί μόνο γιά νά μή δυσκολευτῇς λιγάκι; Μά ἄν ὁ νέος δέν εἶναι πλασμένος γιά τίς δυσκολίες καί τόν ἀγῶνα, τότε γιατί εἶναι;»
507.. Ὅ.π., σελ. 60: «ἀλλοίμονό σου, παιδί μου, ἄν δέν αἰσθάνεσαι ἔτσι καί σύ κι ἐγώ κι ὅλοι μας».
508.. Ὅ.π., σελ. 60–61.
509.. Ὅ.π., σελ. 63: «Μά ἄν, παρ᾿ ὅλ᾿ αὐτά, οἱ γονεῖς σου, ἀπό κοσμικό πνεῦμα ἤ καί συμφέρον, ἐπιμένουν στήν ἄρνησί τους, δέν νομίζεις ὅτι μπορεῖς πιά νά ἐφαρμόσῃς τό "πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἤ ἀνθρώπους";»
510.. Ὅ.π., σελ. 64: «τή χρυσοστόλιστη βασιλική ἁλουργίδα τῶν βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων τήν ἀντικατέστησε τό αἱματοβαμμένο ράσο», «ἔγινε πιά τό σύμβολο ἀγώνων ἡρωϊκῶν πνευματικῶν καί ἐθνικῶν», «φορώντας το, φορεῖς τήν ἴδια τήν ἱστορία τοῦ Ἔθνους σου».
511.. Ὅ.π., σελ. 65–66: «Ζητεῖτε πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ… καί ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν». Ὅπως δέν ἔλειψε τίποτε ποτέ στούς Ἀποστόλους.
512.. Ὅ.π., σελ. 66–68: «… πολλοί κι ἀπό μᾶς τούς ἐπισκόπους παραδέχονται ὅτι ὑπάρχει στήν Ἐκκλησία μας κάποιος "δεσποτισμός" μέ τά θλιβερά παρεπόμενά του». Ὅμως ἀνατρέχει καί πάλι ὁ συγγραφέας στά μαρτυρολόγια, γιά νά διδάξει τόν μελλοντικό ἱερέα: «Οἱ δυσκολίες οἱ δικές σου, σέ βεβαιῶ, πώς ποτέ δέν θά φθάσουν τούς ἐξευτελισμούς, τούς διωγμούς, τίς ἐξορίες, τίς φυλακίσεις, τά βασανιστήρια, ὅλη τήν ὀργανωμένη κακοποίησι πού, γιά τό Χριστό, ὑπέμειναν οἱ κληρικοί τῶν πρώτων χρόνων … Θά δῇς καί θά θαυμάσῃς τήν ἀγάπη τους πρός τήν Ἐκκλησία μας. Μά καί πολύ θά λυπηθῇς γιά τή δική σου μικροψυχία. … Τίποτε δέν θά ἀνακόψῃ τό δρόμο σου. Θά νικήσῃ ἡ ἀγάπη σου πρός τήν Ἐκκλησία … Θά παραδοθῇς "ἄνευ ὅρων" σ᾿ αὐτήν…».
513. Τσάμη Δ., Ἁγιολογία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, σελ. 17.

..........Στό η΄ κεφάλαιο. θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ὁ φόβος τῆς εὐθύνης καί τῶν δυσκολιῶν τοῦ ἱερατικοῦ διακονήματος⁵⁰⁶˙ τό αἴσθημα τῆς ἀναξιότητας⁵⁰⁷˙ οἱ ἐλλείψεις τοῦ ὑποψηφίου καί ἡ θεία χάρη⁵⁰⁸˙ ἡ ἀντιμετώπιση τοῦ κοσμικοῦ πνεύματος⁵⁰⁹ (τό ράσο⁵¹⁰, ὁ μικρός μισθός⁵¹¹, ὁ "δεσποτισμός"⁵¹²).

2.3. Ἁγιολογικά κείμενα

Ἱκανό μέρος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἀνήκει στήν ἁγιολογική γραμματολογία καί, μέ βάση τό περιεχόμενό τους, ἐντάσσονται σέ τρεῖς κατηγορίες: α΄. Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια· β΄. Βίοι ἁγίων· γ΄. Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων. Τά ἐν λόγῳ ἁγιολογικά ἔργα συμβάλλουν στήν ἐξέλιξη τοῦ γραμματειακοῦ αὐτοῦ εἴδους καί περισσότερο στόν ἐπιστημονικό κλάδο τῆς πρακτικῆς Ἁγιολογίας⁵¹³, προσφέροντας συστηματική ἔκθεση τῶν ἄθλων τῶν Ἑλλήνων τοῦ 20^οῦ αἰώνα, λαϊκῶν καί ἱερωμένων,

514. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτη Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικοδήμου «Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο», σελ. 24: «Μετά ἀπό "τόν πιστό στόν πόνο καί στό θάνατο" γεννήθηκαν "οἱ Μάρτυρες", τό βιβλίο, πού ἀγαπήθηκε καί διαβάστηκε, γιατί ἦταν τό ἡρωϊκό χρονικό τῆς σκλαβωμένης ἑλληνικῆς ψυχῆς στό σύνολό της κι ὄχι μονάχα ἡ ἀφήγησι τοῦ μαρτυρίου τούτου ἤ ἐκείνου τοῦ ἕλληνα καταδίκου».
515.. Ὅ.π., σελ. 23: «Πολλοί, πού ἔγραψαν τήν ἐποχή ἐκείνη καί σκιαγράφησαν τήν πίκρα καί τίς σφαγές καί τόν ὁλοθρεμό τοῦ δουλωμένου γένους, ἔμειναν στό νά περιγράφουν μέ ἀποτροπιασμό τή σκληρότητα τοῦ κατακτητῆ… Ὁ Διονύσιος Χαραλάμπους, μολονότι καί ὁ ἴδιος ἦταν θῦμα τῆς βαρβαρότητας, δέν ἔμεινε στήν περιγραφή τῆς ἀρνήσεως. Εἶχε τήν ψυχική ἀντοχή καί τή διακριτικότητα νά διαλέξῃ μέσα ἀπ᾿ τήν κατοχική ἱστορική περιπέτεια τά γεγονότα καί τά πρόσωπα, πού φανέρωναν, ὅτι ὑπάρχει μέσα στόν ἐξαγριωμένο κόσμο ὁ κρυμμένος Μαργαρίτης τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ».
516.. Ὅ.π., σελ. 24-25: «Ὁ τίτλος καί τοῦ βιβλίου αὐτοῦ ["Μάρτυρες"] φανερώνει τό πνευματικό ὑπόβαθρο τοῦ συγγραφέα. Οἱ κατάδικοι ἀδελφοί τῶν γερμανικῶν στρατοπέδων δέν εἶναι ἁπλῶς οἱ αἰχμάλωτοι. Εἶναι "οἱ μάρτυρες", οἱ ὁποῖοι μέ τή ζωή τους καί μέ τήν καρτερία τους καί μέ τίς πτήσεις τοῦ πνεύματός τους δίνουν μιά μαρτυρία πίστεως στόν κόσμο τῆς κτηνωδίας καί τοῦ σκοτεινοῦ ὑλισμοῦ».
517. Βλ. Περί τοῦ χρονογραφικοῦ συστήματος στήν Ἑλληνική Πατρολογία, Χρήστου Π., τ. Α΄, σελ. 164.
518. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 165.
519. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἰγνα τίου Σακαλῆ, φιλολόγου καθηγητοῦ, σελ. 106.

προκειμένου νά παραμείνουν πιστοί ὡς χριστιανοί καί πατριῶτες⁵¹⁴. Τό διδακτικό μέρος τοῦ κάθε ἁγιολογικοῦ πονήματος σκοπεύει νά δώσει λύσεις στά προβλήματα τῆς ἐποχῆς⁵¹⁵.
..........Στήν 1η κατηγορία (Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια) ἀνήκουν οἱ «Μάρτυρες»⁵¹⁶, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο» καί οἱ «Πιστοί ἄχρι θανάτου», πού ἀντιστοιχοῦν καί στό «χρονογραφικό σύστημα»⁵¹⁷. Εἶναι Μαρτυρολόγια δύο εἰδῶν καί ἀποτελοῦνται ἀπό «τά πρακτικά τῆς ἐνώπιον τῶν ἀρχόντων διαδικασίας, τά ὁποῖα διατηροῦν τάς ἐρωταποκρίσεις καί τάς ἀποφάσεις τῶν κριτῶν» καί ἀπό «τά "πάθη", ἤτοι ἐκτενεῖς κατά τό μᾶλλον ἤ ἧττον διηγήσεις, ἀπό αὐτόπτας ἤ τοὐλάχιστον συγχρόνους συγγραφεῖς»⁵¹⁸. Ἐξαιρετικό ἐνδιαφέρον παρουσιάζει τό βιβλίο «Μάρτυρες», ὡς ἡμερολόγιο τοῦ μάρτυρα, ὁ ὁποῖος φανερώνει τόν ἐσωτερικό του ἀγώνα, χωρίς νά ἀποκρύπτει «τόν τρόμον καί τήν κατάθλιψιν» στήν ἀρχή, ἐνῶ στή συνέχεια «διά τῆς ἀγωνίας καί τοῦ ἐξευτελισμοῦ κάνει νά ἐκσπάσῃ ἡ πάντοτε ὑπάρχουσα πίστις εἰς τήν δοξολογητικήν κάθαρσιν τοῦ τέλους»⁵¹⁹. Τά κείμενα εἶναι θεμελιωμένα στίς ἐξακριβωμένες ἀναφορές τῶν αὐτοπτῶν μαρτύρων καί τά στοιχεῖα, πού

520. Χρήστου Π., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 61.
521. Κρικώνη Χ., Πατερικά μελετήματα, τ. Β΄, σελ. 69.
522.. Ὅ.π., σελ. 69.
523. Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, Νέον Μαρτυρολόγιον, σελ. 9: «Ἡ παλαιότης ὅμως τοῦ χρόνου καί ἡ τόση πολυκαιρία, πού ἀπό τότε ἕως τώρα μεσολάβησε, μπορεῖ ἴσως νά προξενήσῃ σέ μερικούς, ἄν ὄχι ἀπιστία, ἀλλά τοὐλάχιστον μία ἀπορία καί δισταγμό. Πῶς δηλαδή ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι, πού ἦταν ἀπό τήν φύσι τους ἀδύναμοι καί δειλοί, ὑπέμειναν τόσα καί τόσα φρικτά καί φοβερά βασανιστήρια; Ἀλλά οἱ νέοι αὐτοί μάρτυρες τοῦ Χριστοῦ, μιλῶντας ἐλεύθερα στό θέατρο τοῦ Κόσμου, ξερριζώνουν μέν ἀπό τίς καρδιές τῶν Χριστιανῶν κάθε τέτοια ἀπορία καί δισταγμό, ἐνῶ ἐμφυτεύουν καί ἀνακαινίζουν σ᾿ αὐτές τήν πρός τούς παλαιούς Μάρτυρες ἀδίστακτη πίστι».

ἐκθέτονται εἶναι ἐπιλεγμένα μέ ἐπιστημονικότητα καί, τό σημαντικότερο, χωρίς «διασκευάς καί ἀλλοιώσεις», πού ὑπέστησαν τά ἀρχαῖα Μαρτυρολόγια, ἀπό τά ὁποῖα μόνον ἕνα μικρό μέρος «διεσώθη μέχρις ἡμῶν ἀνέπαφον»⁵²⁰. Ὁ μαρτυρολόγος σχηματίζει τά διδακτικά του διηγήματα παρουσιάζοντας, ἀναλύοντας καί ἐγκωμιάζοντας τήν ἄρτια προσωπικότητα τῶν Ἐθνομαρτύρων τήν περίοδο τοῦ μαρτυρίου τους, χωρίς νά παραλείψει μιά σύντομη ἀναφορά στήν προϊστορία τῶν δραματικῶν γεγονότων. Ἡ συγγραφική αὐτή προσπάθεια τοῦ Τρίκκης Διονυσίου συγγενεύει μέ ἐκείνην τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτη, πού καί τούς δύο συγγραφεῖς ξεχωρίζει ἡ ἁπλοϊκή γλωσσική μορφή, τό ἑλκυστικό ὕφος, τό οἰκοδομητικό στοιχεῖο, στό ὁποῖο προσέβλεπε καί ἰδιαίτερα ἡ βαθιά ἀνάλυση τῶν θεμάτων, ἡ ἀπόλυτη προσήλωση στή βιβλική καί πατερική παράδοση τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας καί ἡ παιδαγωγική ἱκανότητά τους νά ἀπευθύνονται «πρός τάς ὑγιεῖς ψυχικάς δυνάμεις τῶν ἀνθρώπων»⁵²¹. Αὐτό πού προσδίδει τήν ἰδιάζουσα ἀξία στά ἔργα καί τῶν δύο εἶναι ὁ πρακτικός χαρακτήρας τους, «ἡ ἐξυπηρέτησις κυρίως πρακτικῶν ἀναγκῶν καί ἀπαιτήσεων τοῦ θρησκευτικοῦ καί ἐκκλησιαστικοῦ βίου»⁵²². Μέ τά ἔργα τους ἀμφότεροι καί τιμή ἀπέδιδαν στούς Νεομάρτυρες καί μέ τό παράδειγμά τους παιδαγωγοῦσαν τούς χριστιανούς τῆς ἐποχῆς τους⁵²³.
..........Στή 2η κατηγορία (Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων) ἀνήκουν τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» καί ὁ «Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα».
..........Στήν 3η κατηγορία (Βίοι Ἁγίων) ἀνήκουν τά «Προσκυνητάρια» (ἐφ’ ὅσον ἐξιστοροῦν τούς βίους τῶν ἁγίων κτητόρων τῶν μοναστηριῶν καί ἐμπεριέχουν τή διδασκαλία τους πρός τούς μοναχούς, μέ τίς προδιαγραφές γιά τήν ἁγιότητα τοῦ βίου), ὁ «Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ Γένους» καί «Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός».

524. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 11: «Δέν εἶναι βιβλίο κατασκευασμένο ἐκ τῶν ὑστέρων. Δέν στηρίχθηκε τό γράψιμό του σέ καμμιά προδιαγεγραμμένη κατεύθυνσι ἤ μορφή. … Ἄν ἔχῃ ὕφος καί μορφή καί λογοτεχνικότητα – αὐτά τά στοιχεῖα εἶναι πηγαῖες ἀναπηδήσεις ἀπό μιά δραματική πραγματικότητα, ἀληθινά στοιχεῖα, ἀληθινῆς ζωῆς».
525.. Ὅ.π., σελ. 13-14: «Εἶναι πολύ συγκινητική ἡ ἱστορία αὐτοῦ ἐδῶ τοῦ βιβλίου. Ὁ συγγραφεύς εἶχε μιά μικρή Καινή Διαθήκη μαζί του. Τήν εἶχε πάντα κρεμασμένη στό στῆθος του, κάτω ἀπό τά ροῦχα του. Στήν ἀρχή, οἱ Γερμανοί πού τόν ἐρεύνησαν, δέν τόν ἐψηλάφισαν ἐκεῖ, – δέν τήν βρῆκαν. Σ᾿ ἄλλες περιπτώσεις, πού ἡ ἔρευνα ἦταν μέχρις ἐξευτελισμοῦ λεπτομερειακή, ὁ συγγραφεύς παρουσιαζόταν κρατώντας τήν Κ. Διαθήκη στό χέρι. Οἱ κατακτηταί ἐσεβάσθησαν τό δικαίωμα ἑνός ἱερέα νά ἔχῃ τό Εὐαγγέλιό του. Δέ τοῦ τό πῆραν. Αὐτή ἡ μικρή Κ. Διαθήκη εἶχε, στήν ἐμπρός καί στήν πίσω πλευρά τοῦ ἐξωφύλλου –στό μέσα μέρος– ἀπό μιά εἰκονίτσα. Οἱ δυό αὐτές εἰκονίτσες δέν ἦταν τελείως κολλημένες πάνω στό ἐξώφυλλο. Ἐσχημάτιζαν, ἡ κάθε μιά, ἕνα κενό, –εἶδος θήκης– μεταξύ τοῦ ἐξωφύλλου καί τῆς ράχης των. Ἐκεί μέσα ὁ συγγραφεύς ἔκρυβε κάτι μικροσκοπικά χαρτάκια ὅπου ἔγραφε, προχείρως, τά γεγονότα τοῦ Στρατοπέδου καί τίς ἐντυπώσεις του. Εἶχε κι ἕνα μικρό μολυβάκι, πού τό ἔκρυβε μέ τέχνη στήν παντούφλα του. Ἕνα μέρος ἀπ᾿ αὐτά τά χαρτάκια, τόσο μικρά, καί μέ γράμματα τόσο ψιλά, ὥστε μόνο μέ φακό νά διαβάζωνται, κατώρθωσε καί τό ἐφυγάδευσε στή Θεσσαλονίκη, ἀπό τό Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ. Ἔτσι ὁ ἐλάχιστος χῶρος τῆς "κρυψώνας" του ἔμεινε ἐλεύθερος, καί τόν ἐγέμισε μέ τή φρίκη τῶν Στρατοπέδων τῆς Γερμανίας. Αὐτές οἱ σημειώσεις δημοσιεύονται σχεδόν αὐτούσιες».
526.. Ὅ.π., Προλεγόμενα ἐκδοτῶν, σελ. 17: «Πέντε μῆνες μετά τήν πρώτη ἐμφάνισί τους, δέν ὑπῆρχε στά βιβλιοπωλεῖα οὔτε ἕνα ἀντίτυπο. … Τό βιβλίο ἀπέκτησε φίλους ἐκλεκτούς καί φήμην ἀπροσδόκητη, πού μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου ἔγινε ἕνα εἶδος θρύλου».
527.. Ὅ.π., σελ. 24: «Τό βιβλίο ἔρχεται νά μεταδώσῃ, ἁπλά καί φυσικά, τόν ἀγῶνα μιᾶς ψυχῆς, πού ἀντιπαρέταξε στίς δυνάμεις τοῦ κακοῦ τήν ἀρετή της. … Καί κάθε ἀγωνιζομένη συνείδησι βρίσκει στίς σελίδες του ἕνα πολύτιμο μήνυμα».
528.. Ὅ.π., σελ. 25: «Οἱ "Μάρτυρες" ἔχουν πλούσια εὐλογηθῆ ἀπό τόν Κύριον. … Ἡ ψυχή μου εἶναι πλημμυρισμένη ἀπό εὐγνωμοσύνη πρός τόν Θεό, ἐξ οὗ "πᾶσα δόσις ἀγαθή καί πᾶν δώρημα τέλειον" … Παρακαλῶ τόν Κύριο νά δώσῃ καί σ᾿ αὐτήν τήν ἔκδοσι τῶν "Μαρτύρων" πλούσια τή χάρι καί εὐλογία Του. … νά βοηθήσουν, ἔστω καί λίγο, τούς ἀναγνώστας των στίς δύσκολες καί ταραγμένες πάλι τοῦτες μέρες στό σωστό προσανατολισμό τους, νά πιστεύουν καί στηρίζουν πάντα τήν ἐλπίδα τους στό Θεό, ὅτι "ὁ πιστεύων ἐπ᾿ αὐτῷ οὐ μή καταισχυνθῇ"».

2.3.α. Μάρτυρες

Οἱ πέντε πρῶτες ἐκδόσεις τοῦ πονήματος πραγματοποιήθηκαν ἀπό τόν ἐκδοτικό οἶκο «Δαμασκός». Στό εἰσαγωγικό σημείωμα τῆς πρώτης (τοῦ 1949) οἱ ἐκδότες ἀξιολόγησαν τό σύγγραμμα ὡς ξεχωριστό λόγω ἱστορικῆς ἀληθείας τῶν περιγραφόμενων γεγονότων⁵²⁴, παραθέτοντας στοιχεῖα πού ἐξιστοροῦν τό χρονικό τῆς συγγραφῆς⁵²⁵. Τά προλεγόμενα τῆς δεύτερης ἔκδοσης (τοῦ 1951) πληροφοροῦν, ὅτι οἱ «Μάρτυρες» ἀπέσπασαν μεγάλη φήμη καί ἔφτασαν νά γίνουν «θρύλος»⁵²⁶. Τά «Λίγα Λόγια» ἀντί Προλόγου στήν τρίτη ἔκδοση (τοῦ 1955) εἶναι ἡ ἀνάλυση τῶν ἐκδοτῶν τῆς αἰτίας τοῦ περιζήτητου τῶν «Μαρτύρων»⁵²⁷. Ἡ τέταρτη ἔκδοση (τοῦ 1960) διασώζει τά λόγια τοῦ ἴδιου τοῦ συγγραφέα, ὁ ὁποῖος τήν ἐπιτυχία τοῦ συγγράμματος ἀποδίδει στόν Θεό, Αὐτόν εὐγνωμονεῖ καί παρακαλεῖ γιά τή μετέπειτα πορεία τοῦ βιβλίου⁵²⁸.

529.. Ὅ.π., σελ. 8: «σάν ἔκφραση σεβασμοῦ καί εὐγνωμοσύνης της πρός τόν μακαριστό Γέροντά της Διονύσιο».
530.. Ὅ.π., σελ. 51: «Ὅταν μοῦ μένῃ καιρός, κάθομαι καί συλλογίζομαι ὅλα ὅσα ἔγιναν, πῶς βρέθηκα ἐδῶ. Ρίχνω μιά ματιά καί στίς σημειώσεις πού ἔχω κρατήσει. Ἀλήθεια, τί ἦταν ἐκεῖνο πού μ᾿ ἔσπρωξε νά τίς κρατήσω αὐτές τίς σημειώσεις; Ποιός μέ διαβεβαίωσε μυστικά, ὅτι ἡ περίθαλψι τοῦ Ἐγγλέζου θά εἶχε ἀποφασιστική ἐπίδρασι στή ζωή μου; Δέν ξέρω. Ὡστόσο, τό χέρι μου κινήθηκε αὐτόματα, σχεδόν μηχανικά».
531.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 14: «Οἱ "Μάρτυρες" εἶναι καί ἱστορικό δοκουμέντο. Περιέχουν πολλά στοιχεῖα πού δέν ἔχουν γίνει γνωστά ὥς τώρα, ὅπως π.χ. ἡ τραγική ἡμέρα τῆς Ἕκτης Ἀπριλίου 1945 στό Στρατόπεδο τοῦ Στάιν».
532. Χρήστου Π., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 42.
533. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος (Τό φιλόστοργόν του), σελ. 30.
534. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης, (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτη Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 18.
535. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 29: «"Πᾶς ὅστις συλληφθῆ ἀποκρύπτων ἤ περιθάλπων ἄγγλον στρατιώτην, θά τιμωρῆται διά θανάτου", – ἡ διαταγή τῶν κατακτητῶν».

Ἡ ἕκτη ἔκδοση (τοῦ 2003), ἡ ὁποία χρησιμοποιεῖται στήν παρούσα ἐργασία, ἐκτυπώθηκε ἀπό τήν Ἱερά Μονή Βυτουμᾶ⁵²⁹. Ἡ αἰτία τῆς συγγραφῆς ἤ, ἀκριβέστερα, αἰτία κράτησης ἡμερολογιακῶν σημειώσεων, βρίσκεται, σύμφωνα μέ τόν συγγραφέα, στήν ἄνωθεν παρακίνηση⁵³⁰. Διασώθηκε καί τό χειρόγραφο τοῦ ἡμερολογίου, μέ ἱκανό ἀνέκδοτο ὑλικό, στοιχεῖα βαρυσήμαντα ἀπό τήν ἄποψη τῆς θεολογικῆς ἔρευνας, τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἰστορίας καί τῆς ἱστορίας τοῦ ἔθνους⁵³¹. Τό ἐκδοθέν βιβλίο διατήρησε τή μορφή τοῦ ἡμερολογίου καί ἀποτελεῖται ἀπό δέκα κεφάλαια. Τό ἔργο χαρακτηρίζουν δύο συστατικά ἀποστολικότητας ὡς διαχρονικῆς ἀξίας: ἡ γνησιότητα τῆς διδασκαλίας καί τό ἀπόλυτο αὐστηρό προσωπικό βίωμα τοῦ πνεύματος τῶν Ἀποστόλων στήν προσωπική ζωή τοῦ συγγραφέα⁵³². Τό σύγγραμμα διηγεῖται τή βιογραφική περιπέτεια τοῦ τριανταπεντάχρονου ἱερομονάχου Διονυσίου Χαραλάμπους, ὁ ὁποῖος στά χρόνια τῆς γερμανικῆς κατοχῆς στήν Ἑλλάδα βρέθηκε ἐγκάθειρκτος στίς φυλακές «χάριν τῶν χριστιανικῶν ἀρχῶν καί τῆς πατρίδος»⁵³³, ὅπου ἀνέπτυξε μιά ἀξιόλογη ποιμαντική δράση, σώζοντας τούς συγκατάδικούς του «ἀπό τήν πεῖναν καί τήν ἁμαρτίαν»⁵³⁴.
..........α΄ κεφάλαιο· «Ἀρχή τῆς ἱστορίας». Ὁ ἡγούμενος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Λειμῶνος στή Μυτιλήνη, τό 1942, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του⁵³⁵,

536.. Ὅ.π., σελ. 29: «Ὄχι; Μά τότε!... τότε ἀρνοῦμαι νά προσφέρω φιλοξενία; Ἐγώ, ὁ Χριστιανός; ὁ ἱερωμένος; ὁ ἡγούμενος τοῦ Μοναστηριοῦ μέ τή μεγάλη καί παλιά παράδοσι τῆς φιλοξενίας; Καί σέ ποιόν; Σ᾿ ἕνα δυστυχισμένο πού ἄφησε τά πάντα κι ἦρθε καί στάθηκε πλάι στούς δικούς μας τούς λεβέντες καί πολέμησε τούς βαρβάρους…».
537.. Ὅ.π., σελ. 38.
538.. Ὅ.π., σελ. 43: «Ἀγωνίζομαι νἄχω διαρκῶς ζωηρό μπροστά μου τό μαρτύριο Ἐκείνου πού "ἐκένωσεν ἑαυτόν", γιά νά μή λυγίσω. Τί ἀγώνας! Φθάνει, ἄραγε, Θεέ μου; Φθάνει ἡ δική μου "κένωσι"; Βοήθησε, Κύριε, ν᾿ ἀνθέξω ὥς τό τέλος».
539.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Μέ πιέζουν νά ἀνοίξω τό στόμα μου. Νά κάνω ἀποκαλύψεις, νά γεμίσουν τά μπουντρούμια. Νά σκοτώνουν σειρά. … Μά ἄν ὁ ἱερεύς ὀφείλη νά κρατήσῃ μυστικό ἕνα ἀσήμαντο παράπτωμα, πῶς μπορεῖ νά φανερώσῃ κάτι ἀπό ὅπου ἐξαρτᾶται ἡ ζωή ἑνός ἀδελφοῦ του;».
540.. Ὅ.π., σελ. 54: «Πιστοί καί ἄπιστοι, ὑλιστές καί πνευματικοί, προσευχόμαστε. "Ἐν θλίψεσιν ἐμνήσθημέν Σου, Κύριε". Ὅλοι κλίνουν τά γόνατα».
541.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «Κανείς δέν θέλει νά λείπῃ ἀπ᾿ τήν προσευχή. Μάλιστα, στήν βραδυνή προσευχή, πού εἶναι αὐτοσχέδια καί ἀνταποκρίνεται πρός τόν ψυχικό μας πόνο, εἶναι ὅλοι γονατισμένοι, τά μάτια τους σταλάζουν. Ἡ τράπεζα κοινή. Ὅσα φαγητά καί φροῦτα μᾶς φέρνουν οἱ δικοί μας ἀπ᾿ ἔξω, μπαίνουν ὅλα μαζί. Καί ἔτσι ὅλοι, κι αὐτοί πού ἔχουν κι αὐτοί πού δέν ἔχουν, τρῶνε. Ἀναλογίζομαι τίς Ἀγάπες τῶν πρώτων Χριστιανῶν… Παραμονές τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ. Ἐκεῖνο πού μοῦ κάνει ἐντύπωσι εἶναι πώς ὅλοι γενικά αἰσθάνονται τήν ἀνάγκη τοῦ ψυχικοῦ καθαρμοῦ. Παίρνω λοιπόν τήν ἀπόφασι καί τούς λέω νά κάνουμε μεθαύριο μιά λειτουργία, καί νά κοινωνήσωμε. Μέ μεγάλη χαρά τό δέχτηκαν. Τούς λέω πώς γιά νά κοινωνήσουμε ἄξια, γιά νά ζήσωμε τήν πνευματική χαρά τῆς Θείας Μεταλήψεως, πρέπει νά προετοιμασθοῦμε μέ μιά ἀληθινή μετάνοια, μέ μιά ἐξομολόγησι εἰλικρινῆ. Καί σ᾿ αὐτό κανείς δέν ἐναντιώνεται. Εἶναι μιά ἐπιτακτική ἀνάγκη τῆς πονεμένης ψυχῆς μας».

..........ἀνέλαβε νά ἐκπληρώσει τό χριστιανικό καθῆκον τῆς φιλοξενίας, κρύβοντας στό μοναστήρι του ἕναν Ἄγγλο στρατιώτη⁵³⁶.
..........β΄ κεφάλαιο· «Ἄσυλο Μυτιλήνης». Οἱ ἐπανειλημμένες προσπάθειες τῆς φυγάδευσης τοῦ Ἄγγλου, πού ἀπαιτοῦσαν ἀπό τόν ἡγούμενο ἐξοικονόμηση τροφίμων καί χρημάτων, καί συνοδεύονταν μέ ἡμερονύκτια ἀγωνία καί φόβο θανάτου, κατέληγαν σέ ἀποτυχίες καί τίς περισσότερες φορές ἀπό τήν ἀπροσεξία καί τήν ὀλιγοψυχία τοῦ Ἄγγλου, ὁ ὁποῖος τελικά, ἔχοντας χρήματα πού τοῦ δόθηκαν γιά φυγάδευση, μεθᾶ σέ μιά ταβέρνα⁵³⁷, συλλαμβάνεται ἀπό τούς Γερμανούς καί προδίδει τόν ἡγούμενο.
..........γ΄ κεφάλαιο· «Στά χέρια τοῦ Χάλκο». Ὁ ἡγούμενος λαμβάνει ἐντολή νά παρουσιαστεῖ στή Γερμανική Ἀστυνομία, ὅπου ὑπέστη βασανιστήρια, σωματικά καί ψυχικά. Ὁ βασανιζόμενος ἀντλεῖ τή δύναμη ἀπό τή μνήμη τῶν παθῶν τοῦ Χριστοῦ⁵³⁸. Ἔχοντας συνείδηση ἱερέα, ἀρνεῖται νά κατονομάσει τούς συνεργάτες του⁵³⁹.
..........δ΄ κεφάλαιο· «Ἡ δίκη τῶν Ἐννιά». Στήν ἀναμονή τῆς ἀποφάσεως τοῦ Στρατοδικείου ὁ ἡγούμενος παρακινεῖ τούς συγκατάδικους νά προσευχηθοῦν⁵⁴⁰ καί, ἀντί τῆς σχεδόν βέβαιης ποινῆς θανάτου γιά ὅλους τους, τελικά καταδικάστηκαν σέ –ἕνας περισσότερα, ἄλλος λιγότερα– χρόνια φυλάκισης καί μεταφέρθηκαν στίς ποινικές φυλακές τῆς Μυτιλήνης.
..........ε΄ κεφάλαιο· «Ποινικές Μυτιλήνης». Ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει στό θάλαμο τῆς φυλακῆς κοινοβιακή ζωή⁵⁴¹.

542.. Ὅ.π., σελ. 57: «Τούς ἔχει λιώσει ἡ πείνα, ἡ λέρα, ἡ ψείρα. … Τούς βλέπετε καί χάνετε κάθε ἰδέα γιά τόν ἄνθρωπο».
543.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 11: «Γι᾿ αὐτήν τήν ἀξιοθαύμαστη δρᾶσι του, πού αὐτός ἦταν ἡ ψυχή της, τίποτε δέν ἀναφέρει στό βιβλίο του. Γράφει ἁπλῶς γιά τήν ἔμπρακτη ἐκδήλωσι τῆς ἀγάπης τῶν Χριστιανῶν τῆς Θεσσαλονίκης, – καί τίποτ᾿ ἄλλο!»
544.. Ὅ.π., σελ. 77-78: «… οἱ χριστιανές γυναῖκες, πού ἔρχονται νά μᾶς βοηθήσουν. Ὅπως ὅλοι πού φέρνουν, ἔτσι κι᾿ αὐτές, ζήτησαν τόν "πατέρα Ἡγούμενο". Μ᾿ ἔχουν ἀναγνωρίσει σιωπηρῶς ὡς ἀντιπρόσωπο τῶν φτωχῶν τοῦ στρατοπέδου, καί μοῦ παραδίδουν δυό καροτσάκια πράγματα…».
545.. Ὅ.π.,: «… ἔρχεται καί ὁ φύλακας νά μᾶς κλειδώσῃ. … – Ὁ πρῶτος θάλαμος, μᾶς λέει, ἔμαθε πώς τό πρωί θά γίνουν ἐκτελέσεις καί εἶναι ἀνάστατος. Δέν πᾶς λίγο, πάτερ Ἡγούμενε, νά τούς πῇς κανένα λόγο; Αὐτοί θά τρελαθοῦν ὥς τό πρωί. Πηγαίνω» (σελ. 81). «Τά μωρά πρό πάντων. …Κλαῖνε, φωνάζουν. … Τά μαζεύω κοντά μου. Ἀνοίγουμε τούς θησαυρούς τῶν καλῶν Χριστιανῶν, καί τούς δίνουμε ψωμάκι, φαγητό, γλυκίσματα. Ντύνουμε καί τά πιό γυμνά» (σελ. 88). «Οἱ κρατούμενοι πληθαίνουν, –περάσανε τούς 860– καί οἱ ἀνάγκες γίνονται πιό πολλές. Σήμερα, γιά νά ἰδῶ ἀπό τί κυρίως ἔχουμε ἀνάγκη, ἔκαμα τό γῦρο ὅλων τῶν θαλάμων. Κατάστασι ἀξιοθρήνητη» (σελ. 93). 546.. Ὅ.π., σελ. 100: «Πῶς ν᾿ ἀφήσω ὅλον τοῦτον τόν κόσμο μόνο του, ὅλους αὐτούς τούς ἀνθρώπους πού μέ συνδέουν μαζί τους τόσοι καί τόσοι δεσμοί; Δέν εἶναι χρέος μου νά μείνω ὥς τό τέλος κοντά τους, κοντά σ᾿ αὐτούς πού τώρα εἶναι δικά μου παιδιά; Νά τούς ἐγκαταλείψω σέ τοῦτες τίς φοβερές ὧρες; Καί τί θά ποῦν μόλις ἰδοῦν πώς ἐγώ ξεφεύγω ἀπό τόν κοινό δρόμο τοῦ μαρτυρίου; Ἄν σταθῇ κανείς μπροστά μου καί μέ ρωτήσῃ: ”Ἔ, πάτερ, ποῦ τά φόρτωσες ὅλ᾿ αὐτά πού μᾶς ἔλεγες κάθε Κυριακή γιά ἀγάπη καί γι᾿ αὐτοθυσία”, ἐγώ τί θά τοῦ ἀποκριθῶ; … Ἡ θέσι μου εἶναι μαζί μ᾿ αὐτούς ἐδῶ, πού ὁ Κύριος μέ ἔταξε κοντά τους…».

..........Ἐνδιαφέρεται γιά τήν κατάσταση ὅλων τῶν φυλακισμένων⁵⁴², τούς ὁποίους παρηγορεῖ καί στηρίζει πνευματικά ὅσο τοῦ εἶναι δυνατόν.
..........στ΄ κεφάλαιο· «Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ». Οἱ κατάδικοι μεταφέρονται στή Θεσσαλονίκη, ὅπου ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει⁵⁴³ μιά πρωτόγνωρη χριστιανική κίνηση⁵⁴⁴, καταφέροντας μέσα στή φυλακή νά ἐκτελεῖ μιά πλούσια ποιμαντική δράση, φροντίζοντας νά ἔχουν οἱ συγκατάδικοί του τροφή καί ροῦχα⁵⁴⁵. Παρηγοροῦσε, ἐξομολογοῦσε, νουθετοῦσε. Τό μέγεθος τῆς ἀγάπης πρός τό φυλακισμένο του ποίμνιο ὁ ποιμένας θά ἐκφράσει ἀρνούμενος τή δυνατότητα τῆς προσωπικῆς του ἀπελευθέρωσης⁵⁴⁶.

547.. Ὅ.π., σελ. 116: «… τό Εὐαγγέλιο. Ποτέ δέν πέφτει ἀπ᾿ τά χέρια μου. Δέν τό χορταίνω. Ὅσο τό διαβάζω, τόσο καί περισσότερο τ᾿ ἀγαπῶ. Χρυσωρυχεῖο! Ὅσο πιό βαθειά σκάβεις, τόσο καί περισσότερο χρυσάφι βρίσκεις. … Ἄν μοὔλειπε αὐτό, ἄν δέν οἰκονομοῦσε ἔτσι ὁ Θεός νά μοῦ τ᾿ ἀφήσουν… Ποιός ξέρει; Ἴσως-ἴσως νά βυθιζόμουνα στήν ἀπελπισία».
548.. Ὅ.π., σελ. 143-144: «Πῶς νά ἔκανα νά σᾶς παρηγορήσω λιγάκι; Πῶς ἀλλιῶς παρά νά σᾶς μιλήσω λίγο γιά τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ πρός τά πονεμένα παιδιά Του, πού αὐτή καί μόνο μᾶς συνοδεύει καί παραμένει πιστή ἐδῶ κοντά μας; Οἰκονόμησα κάμποσα κομμάτια χαρτί, καμμιά σαρανταριά. Γράφω μερικά λόγια ἀγάπης. … Μέ τόν τρόπο ἐπικοινωνίας πού ἔχουμε ὀργανώσει, αὐτά τά χαρτιά μοιράζονται στά κελιά ὅπου εἶναι Ἕλληνες. Παρακαλῶ τόν Κύριο νά εὐλογήσῃ αὐτήν τήν προσπάθεια».
549.. Ὅ.π., σελ. 127: «… ἕνας νεαρός φύλακας. … Κάνει πώς ἐρευνᾶ τό κελλί. Γιά μιά στιγμή σταματᾶ αὐτό τό μηχανικό ψάξιμο καί μέ κοιτάζει στά μάτια μέ πόνο καί λύπη. – Εἶσαι παπᾶς; ρωτᾶ. – Ναί, τοῦ ἀπαντῶ. Καί δακρυσμένος μοῦ λέει: –Σπούδαζα στή Βιέννη. Μά αὐτός ὁ πόλεμος ἔκοψε τίς σπουδές μου. Καί μαζί μ᾿ αὐτές καί τό πόδι καί τό χέρι καί…– μοῦ δείχνει καί τό μάτι του. Καί τώρα, φύλακας… Ἄ, μεγάλο κακό ὁ πόλεμος. Φεύγει τό παλληκάρι. Μένει ὅμως ἡ ἀναταραχή πού δημιούργησε στήν ψυχή μου».
550.. Ὅ.π., σελ. 161: «Τό μυαλό μου εἶχε σταματήσει. Ἕνας φύλακας, –φύλαξ ἄγγελος– μέ μιά σπρωξιά μέ πέταξε στ᾿ ἀντικρινό κελλί».

..........ζ΄ κεφάλαιο· «Πρός Γερμανία». Οἱ κατάδικοι μεταφέρονται στή Γερμανία. Ἡ πορεία τους ἀπό φυλακή σέ φυλακή καταλήγει στά κάτεργα τοῦ Steϊn τῆς Αὐστρίας, ὅπου χωρίζουν τόν ἡγούμενο ἀπό τά πνευματικά του παιδιά καί ἡ μορφή τοῦ ποιμαντικοῦ του ἔργου ἀλλάζει. Χάνοντας τή συντροφιά τῶν συμπατριωτῶν του, καταφεύγει ἐξολοκλήρου στήν παρηγοριά τοῦ Εὐαγγελίου⁵⁴⁷.
..........η΄ κεφάλαιο· «Κάτεργα στά ξένα». Ἡ ἀλλαγή τῆς ἐργασίας ἔφερνε τήν ἀλλαγή τοῦ κελιοῦ. Μεταφερόμενος ἔτσι μέσα στό χῶρο τῶν κατέργων, ὁ ἡγούμενος φρόντιζε ὅλους τούς δυστυχισμένους, πού συναντοῦσε, εἴτε μέ συνομιλίες, εἴτε μέ γραπτά μηνύματα⁵⁴⁸, συμπεριλαμβάνοντας ὅλους στήν προσευχή του. Μέχρι καί ἀπό τήν ἐχθρική παράταξη βρίσκονταν μερικοί, πού ἤθελαν νά ἀνοίξουν τήν ψυχή τους στόν κατάδικο ποιμένα⁵⁴⁹.
..........θ΄ κεφάλαιο· «Ἕξι Ἀπριλίου». Ἡ τραγική μέρα τῆς ἕκτης Ἀπριλίου στό Steϊn. Οἱ κατάδικοι ἐλευθερώνονται, ἀλλά ἡ χαρά τους πνίγεται σέ αἱματοχυσία ἀπό τους S.S. πού ξαφνικά ὅρμησαν μέσα στή φυλακή. Στό χάος τοῦ ὁλικοῦ σκοτωμοῦ τό χέρι τοῦ Θεοῦ σώζει τόν ἡγούμενο, ὅπως διαβεβαιώνει ὁ ἴδιος, ἀπό τό βέβαιο θάνατο⁵⁵⁰.
..........ι΄ κεφάλαιο· «Ἡ παράγκα τοῦ Μπερνάου». Οἱ κατάδικοι, πού διασώθηκαν μετά τήν τραγική μέρα στό Steϊn, μεταφέρονται στό Μπερνάου, ὅπου βιώνουν τήν καθημερινή ἀγωνία. Μέσα σέ λίγες μέρες, ἀνήμερα τοῦ Πάσχα, ὅλοι θά ἀπελευθερωθοῦν, μαζί καί ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου, πού θά σημειώσει:

551.. Ὅ.π., σελ. 184.
552. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο, σελ. 7: «Στό μακρό διάστημα πού ἔζησα κι ἐγώ τήν καταθλιπτική ἀτμόσφαιρα τῶν γερμανικῶν κατέργων γνώρισα πολλές ἀνθρώπινες ψυχές. Πληγωμένες ἐλαφρότερα ἤ βαρύτερα, γεμᾶτες ἀγωνία, μισοπεθαμένες, νεκρές. Ἦταν ὅμως καί κάποιες ψυχές πού, μέσα στόν ″τόπο τῆς βασάνου″ βρῆκαν τή δύναμι νά κρατηθοῦν ὀρθές. Ἀντλῶντας ἀπό τήν πηγή τῆς πίστεως, διατήρησαν τήν προσήλωσί τους πρός αὐτό πού θεωροῦσαν καθῆκον, ὥς τό τέλος».
553.. Ὅ.π., σελ. 7: «Αὐτούς τούς ἀνθρώπους ἀναπολοῦσα συχνά μέ συγκίνησι. Μέ παρακινοῦσαν νά μήν τούς ἀφήσω θαμμένους γιά πάντα στή μνήμη μου, ἀφοῦ μάλιστα μποροῦσαν νά βοηθήσουν πολλούς ἀδελφούς μέ τή χριστιανική πίστι πού γέμιζε τήν ὕπαρξί τους».
554.. Ὅ.π., σελ. 10.
555.. Ὅ.π., σελ. 11.
556.. Ὅ.π., σελ. 14.
557.. Ὅ.π., σελ. 15.
558.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Στήν ἔνδοξή μας Ἑλλάδα ἀφήνω εἰκοσιπέντε χρόνια ὑπηρεσίας καί τά παιδιά μου, πού κοπίασα πολύ νά τά μορφώσω χριστιανικά κι ἑλληνόπρεπα. Στήν πιστή μου σύντροφο, τήν καλή μου γυναῖκα, τή φροντίδα τῶν ἀγαπημένων μας παιδιῶν. Στά πολυαγαπημένα μας παιδιά, τό ἱερό τοῦτο Εὐαγγέλιο πού αὐτό μόνο μπορεῖ νά τά κάμῃ εὐτυχισμένα. Στούς ἐχθρούς μου, πού συνετέλεσαν ἴσως στήν περιπέτειά μου αὐτή, τή συγχώρησι».

«Ἡ Γερμανία τοῦ Χίτλερ, τραγικό σύμβολο τοῦ χωρίς Χριστόν κόσμου, δέν ὑπῆρχε πιά. Κι ἀπ᾿ ὅλες τίς ψυχές ἀνέβαινε ὁ ὕμνος τῆς ζωῆς τῆς πίστεως»⁵⁵¹.

2.3.β. Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο

Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τέταρτη (τοῦ 1960) ἔκδοση τοῦ ἔργου. Τό πόνημα ἀφιερώθηκε σ΄ ἐκείνους, πού ἐκπλήρωσαν τό χριστιανικό τους καθῆκον⁵⁵² καί τῶν ὁποίων ὁ συγγραφέας ἦταν ὁ συγκατάδικος καί ἐξομολόγος. Τά δεκαπέντε διηγήματα τοῦ βιβλίου εἶναι οἱ ἐξιστορήσεις τῶν δεκαπέντε περιπτώσεων τοῦ χριστιανικοῦ ἀγώνα τῆς περιόδου τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου⁵⁵³.
..........α΄ διήγημα· «Ὁ Ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης». Ὁ ἱεροκήρυκας Κοζάνης, Ἰωακείμ Λιούλιας, κάποτε συμφοιτητής τοῦ συγγραφέα στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, τό 1943 γίνεται συγκατάδικός του. Ἦταν ἐνεργό μέλος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντίστασης, «ζωντανεύοντας τήν παράδοσι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κλήρου νά συνδέῃ τή θρησκευτική μέ τήν πατριωτική δρᾶσι»⁵⁵⁴ κι αὐτό ἦταν τό ἰδανικό του, πού τοῦ ἔδωσε «τόν ἔνδοξο θάνατο τοῦ Ἐθνομάρτυρος»⁵⁵⁵.
..........β΄ διήγημα· «Ὁ Δάσκαλος ἀπό τόν Πόντο»⁵⁵⁶ Ἰωάννης Παπαδόπουλος, ἔδωσε περίθαλψη στά ὀρφανά, ἀπό μητέρα, παιδιά «ἑνός εὐεργέτου πού ἀγωνιζόταν γιά τή λευτεριά τῆς δούλης Πατρίδος»⁵⁵⁷ καί ἔτσι βρέθηκε στή φυλακή. Πρίν ἀπό τήν ἐκτέλεσή του ἐξομολογήθηκε στόν συγγραφέα-ποιμένα καί τοῦ παρέδωσε τή διαθήκη του⁵⁵⁸.

559.. Ὅ.π., σελ. 19.
560.. Ὅ.π., σελ. 22. 561 Ὅ.π., σελ. 27: «Αὐτό θά πῆ νἄχης γιούς πού θέλουν ν΄ ἀγωνιστοῦν γιά τήν Πατρίδα. … Πατᾶ στερεά τό ἔδαφος τοῦ ἀγῶνα. Καί ξέρει πώς ἡ ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα εἶναι ἡ θυσία. Αὐτά τά πράγματα τἄχε ξεκαθαρίσει μέσα στήν ψυχή του αὐτός ὁ γερο - Ἕλληνας, καί τραβοῦσε ἥσυχος πρός τό θάνατο».
562.. Ὅ.π., σελ. 29: «Κατανόησε τήν ἀποστολή πού εἶχε κι ἐδῶ μέσα νά ἐκπληρώσῃ, καί προσαρμόστηκε μ᾿ εὐκολία καί ὑποταγή. Θά προσπαθοῦσε νά στρέψῃ τίς ψυχές τῶν γύρω του πρός τό Δημιουργό τους. Οἱ κακουχίες, οἱ στερήσεις, τά βασανιστήρια εἶχαν τό ἀντίθετο ἀποτέλεσμα στήν ψυχή του, ἀπ᾿ αὐτό πού ἐπιζητοῦσαν οἱ βασανιστές του. Τοῦ ἔδιναν καινούργιες δυνάμεις Αἰσιοδοξίας, Ἀγάπης καί Πίστεως».
563.. Ὅ.π., σελ. 32.
564.. Ὅ.π., σελ. 32: «Μέ δίδαξε μέ τό φωτεινό του παράδειγμα πῶς εἶναι δυνατόν ὁ Χριστιανός νά γίνῃ σάν τόν ἀετό πού, ἀντί νά τσακιστῇ μέσα στήν καταιγίδα, ἐκμεταλλεύεται τά ρεύματα γιά ν᾿ ἀνεβαίνῃ σέ ἀπροσπέλαστα ὕψη».

..........γ΄ διήγημα· «Ἐπιστροφή». Τό νεαρό παλικάρι, ὁ Τάκης, κάποτε παραστράτησε στή ζωή του, ἀλλά στή φυλακή ἀπέκτησε ξανά τόν Χριστό, μέ τή βοήθεια τοῦ συγκατάδικου ποιμένα⁵⁵⁹, ὁ ὁποῖος καί συνέγραψε ὕστερα τήν ἱστορία του. Τόν θάνατο τοῦ Τάκη ὁ ἁγιολόγος-συγγραφέας χαρακτήρισε ὡς «θυσία αἰνέσεως στόν Πανάγαθο Δημιουργό»⁵⁶⁰.
..........δ΄ διήγημα· «Ὁ γερο – Κούλας». Πατέρας, πού πλήρωσε μέ τή ζωή του τήν ἀνατροφή τῶν υἱῶν του, τούς ὁποίους μεγάλωσε μέ βαθύ συναίσθημα τοῦ πατριωτισμοῦ. Ἡ θυσία αὐτή τοῦ πατέρα θεωρήθηκε ἀπό τόν συγγραφέα ὡς ἡ «ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα»⁵⁶¹.
..........ε΄ διήγημα· «Μιμητής τοῦ Καλοῦ Ποιμένος». Ὁ ἱερέας, πού ταύτισε τή μοίρα του μέ τή μοίρα τῶν λογικῶν του προβάτων, ἕτοιμος νά θυσιάσει καί τήν ψυχή του ὑπέρ αὐτῶν. Φυλακίστηκε μαζί μέ τό ποίμνιό του, συνεχίζοντας μέσα στή φυλακή τό ποιμαντικό του ἔργο⁵⁶². Σύντομα ἦρθε ἡ διαταγή γιά τήν ἀπελευθέρωσή του, «νέα κλῆσι νά συνεχίσῃ ἀλλοῦ τό χριστιανικό του ἔργο»⁵⁶³, ἀφήνοντας τό παράδειγμά του γιά τούς μετέπειτα⁵⁶⁴.
..........στ΄ διήγημα· «Ἡ Ἀμοιβή». Ὁ πλούσιος ἄρχοντας ἀπό τή Λέσβο. Φιλοξένησε Ἄγγλο στρατιώτη, πού τό θεωροῦσε καθῆκον του πρός τό ἔθνος καί πρός τόν ἄνθρωπο, ἡ ἐκπλήρωση τοῦ ὁποίου τόν ἔφερε στή φυλακή. Γιά τήν ἀπελευθέρωσή του οἱ Γερμανοί ἀντί χρημάτων ζήτησαν νά τούς ὑπηρετήσει, ἀλλά ὁ ἄρχοντας προτίμησε νά μεταφερθεῖ στά κάτεργα τῆς Γερμανίας,

565.. Ὅ.π., σελ. 35.
566.. Ὅ.π., σελ. 39: «Μᾶς ἀγαποῦσε καί μᾶς πονοῦσε ὅλους. Ἡ χαρά μας κι ὁ πόνος μας ἔβρισκε ἀντανάκλασι μέσα στή δική του ψυχή».
567.. Ὅ.π., σελ. 37.
568.. Ὅ.π., σελ. 44.
569.. Ὅ.π., σελ. 44.
570.. Ὅ.π., σελ. 49.
571.. Ὅ.π., σελ. 55.
572.. Ὅ.π., σελ. 57: «Ὑπῆρχε μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τίς ἠθικές ἀρχές πού συγκροτοῦν τήν ἀξία τῆς προσωπικότητος. … Ὑπῆρχε λοιπόν μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τήν ἠθική, πού αὐτός τήν ἔλεγε θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ἦταν εὐλαβής μ᾿ ἕνα πολύ ἤρεμο τρόπο».
573.. Ὅ.π., σελ. 60: «Εἶχε ἀντιμετωπίσει μ᾿ ἀκλόνητο θάρρος καί θαυμαστή ψυχραιμία τή δοκιμασία. Προσευχόταν μέ θέρμη κι εἶχε ἀφήσει τόν ἑαυτό του στόν Θεό. Τώρα ἡ πίστι του εἶχε γίνει πιό βέβαιη καί πιό καθαρή. Γιατί μέ τήν ἀπελευθέρωσί του εἶδε ὅτι ὁ οὐράνιος Πατέρας προστατεύει αὐτούς πού θέλουν νά γίνουν παιδιά του».

παρά νά πράττει ἀντίθετα στή συνείδησή του. «Κι ὥς τό τέλος ὁ καλός Θεός, στόν Ὁποῖο ἐμπιστεύτηκε τόν ἑαυτό του, τόν ἐφύλαξε ἀπό κάθε θάνατο…»⁵⁶⁵.
..........ζ΄ διήγημα· «Καταγόταν ἀπ᾿ τήν Ἑλλάδα». Ὁ φύλακας τοῦ στρατοπέδου Παύλου Μελᾶ, πού συνέπασχε μέ τούς φυλακισμένους του⁵⁶⁶ καί ἔγινε ὑπηρέτης τους, ἐπειδή ἦθελε «νά λέγεται παιδί τῆς Ἑλλάδος»⁵⁶⁷.
..........η΄ διήγημα· «Οἱ Καλαθάδες». Τρία «Ἑλληνόπουλα, τ᾿ ἀδιάφθορα καί γνήσια»⁵⁶⁸, πού μέ κίνδυνο γιά τή ζωή τους ὑπηρετοῦσαν τούς φυλακισμένους. «Ἔδειξαν σοβαρότητα καί δραστηριότητα κι ἐπιμονή συνειδητοῦ μεστωμένου Χριστιανοῦ»⁵⁶⁹.
..........θ΄ διήγημα· «Χελιδόνια τοῦ Χριστοῦ». Τά παιδιά τοῦ κατηχητικοῦ τῆς Θεσσαλονίκης. Συναισθάνθηκαν κι αὐτά τό καθῆκον τους νά στηρίζουν τούς φυλακισμένους χριστιανούς, φέρνοντάς τους τρόφιμα καί ροῦχα, ἀψηφώντας τό φόβο τῶν κατακτητῶν. Παιδιά, ἀπό τά ὁποῖα «ὁ κατάδικος πατέρας πῆρε τό πρότυπο πάνω στό ὁποῖο θά ἀνέτρεφε καί τό δικό του παιδί, ὅταν θά ἐρχόταν ἡ εὐλογημένη στιγμή τῆς ἐξόδου»⁵⁷⁰.
..........ι΄ διήγημα· «Ὁ μαθητής τοῦ Κυρίου». Ὁ ἱερέας τῶν φυλακῶν, παλιός ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης, ἐρχόταν νά λειτουργήσει καί νά κηρύττει τόν λόγο τοῦ Θεοῦ στούς φυλακισμένους, ἐνημερώνοντάς τους κρυφά καί γιά τά τελευταῖα πολεμικά νέα καί φέρνοντάς τους τρόφιμα. Δέ λογάριασε κανένα κίνδυνο, διότι δέν εἶχε νά χάσει τίποτε, ὅπως ἔλεγε: «Τί ἔχω στόν κόσμο; Τόν Χριστό μόνο. Κι ὁ Χριστός ἔγινε τώρα Παυλομελαδίτης»⁵⁷¹.
..........ια΄ διήγημα· «Εἰς τήν ὑπηρεσίαν τῆς Ἀγάπης». Ὁ εὐλαβής⁵⁷² χριστιανός χωροφύλακας, πού ὑπηρετοῦσε τούς αἰχμαλώτους συμπατριῶτες, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του. Μιά προδοσία θά τοῦ κόστιζε βέβαιη ἐκτέλεση, ὅμως βγῆκε ἀπό τή δοκιμασία, χωρίς νά χάσει τή ζωή καί ἰσχυρότερος στήν πίστη⁵⁷³.

574.. Ὅ.π., σελ. 62.
575.. Ὅ.π., σελ. 64: «Ἀλλά πρό πάντων ἦταν μιά ψυχή μέ ἀρχές, μέ πίστι καί πατριωτισμό. Μποροῦσα νά τό διαπιστώσω μέ βεβαιότητα ἀπ᾿ τίς ἐξομολογήσεις της. Προσευχόταν θερμά. Κοινωνοῦσε συχνά. Ἀγαποῦσε τήν Πατρίδα καί τήν πονοῦσε γιά τή σκληρή δοκιμασία. Ἤθελε ἀκόμα νά δῇ τόν ἄνθρωπο στή θέσι πού τοῦ ἅρμοζε. Μακρυά ἀπό τόν ξεπεσμό, τήν ἀνηθικότητα καί τούς συμβιβασμούς. Ἦταν ἕνας ἀκέραιος χαρακτήρας».
576.. Ὅ.π., σελ. 66: «Ὅλα τά στάδια τά πέρασε ὁ χριστιανικός ἀγώνας: δελεαστικές προτάσεις˙ ἀπειλές˙ βασανιστήρια˙ ἐκτέλεσι. Μέ σατανικό τρόπο οἱ χιτλερικοί προσπαθοῦν νά πάρουν μέ τό μέρος τους τούς ἀδούλωτους ὑπερασπιστές τοῦ Χριστοῦ. Μ᾿ αὐτοί, χωρίς νά προσέχουν τά δολώματα, χωρίς νά πτοοῦνται ἀπό τίς ἀπειλές, προτιμοῦν ἀδίστακτα τό Λάκκο τῶν Λεόντων καί τό ἐκτελεστικό. Ὄχι, ὁ νέος Ναβουχοδονόσορ δέ θά προσκυνηθῇ ἀπ᾿ αὐτούς».
577.. Ὅ.π., σελ. 67.
578.. Ὅ.π., σελ. 73: «Αὐτοί οἱ σκελετωμένοι παπᾶδες, οἱ βρυκόλακες πού βγῆκαν ἀπ᾿ τά μπουντρούμια, –τί τραγική εἰρωνεία!– αὐτοί θά σώσουν τή Γερμανία. Ναί, ἄπιστη, θλιβερή Γερμανία. Μή διστάζῃς, μή ντρέπεσαι. Ἔλα σ᾿ αὐτούς καί θά σέ βοηθήσουν. Δέ μνησικακοῦν γιά ὅ,τι τούς ἔκανες. Οἱ Χριστιανοί δέ θυμοῦνται…»

..........ιβ΄ διήγημα· «Ἀδελφή». Ἡ τριαντάχρονη Κίτσα δικάστηκε σέ τριῶν ἐτῶν εἰρκτή, διότι ἔκρυψε καί φυγάδεψε Ἄγγλους στρατιῶτες. Ἀνέλαβε νοσοκόμα στό ἀναρρωτήριο τοῦ στρατοπέδου καί φρόντιζε τούς κρατουμένους σάν πραγματική ἀδελφή ἐκπληρώνοντας, ὅπως ἔλεγε, «καθῆκον χριστιανικό καί ἐθνικό»⁵⁷⁴. Ὡς ἀρχηγός τῶν γυναικῶν τοῦ στρατοπέδου φρόντιζε γιά τίς ἀνάγκες τους, τήν καθαριότητα καί τήν τάξη, ἀλλά καί παιδαγωγοῦσε, καυτηριάζοντας τήν ἀνηθικότητα. Ἦταν γνήσια χριστιανή, μέ ἀρχές, πίστη καί πατριωτισμό⁵⁷⁵.
..........ιγ΄ διήγημα· «Μάρτυρες Χριστοῦ οἱ καρτερόψυχοι». Ἔτσι ὀνόμασε ὁ συγγραφέας τούς Γερμανούς ἱερεῖς, πού δέν προσκύνησαν τό εἴδωλο τοῦ φύρερ⁵⁷⁶, ἀλλά ἔχοντας τήν ἀγάπη, τό ὁλόψυχο δόσιμο καί τή βαθιά πίστη στόν Χριστό, ἀντιστάθηκαν μέ θάρρος, ὑπομονή καί καρτερία⁵⁷⁷.
..........ιδ΄ διήγημα· «Ὡς χρυσόν ἐν χωνευτηρίῳ». Ὁ Ἕλληνας λόγιος ἱερέας ἐπιτελοῦσε ποιμαντικό ἔργο στήν ἑλληνική ἐνορία, στό Μόναχο τῆς Γερμανίας. Ἀρνούμενος νά ὑπηρετήσει τό Κόμμα καί νά γίνει ἕνας χιτλερικός, ὁδηγήθηκε στό Νταχάου. Ἀπελευθερώθηκε καί ἐπέστρεψε στά καθήκοντά του, πεπεισμένος, πώς ἡ ἐλπίδα γιά τή σωτηρία τῆς Γερμανίας, εἶναι οἱ ἱερεῖς, τούς ὁποίους ἐκείνη ἤθελε νά ἀφανίσει578.
..........ιε΄ διήγημα· «Ἀχθοφόροι τῆς Ἀγάπης». Ἡ ἀνοικτή ἐπιστολή τοῦ συγγραφέα πρός τούς χριστιανούς τῆς Θεσσαλονίκης εἶναι ἡ κατακλείδα τοῦ βιβλίου.

579.. Ὅ.π., σελ. 74: «Εἶναι σκληρή ἡ στέρηση πραγμάτων, ἀπ᾿ τά πιό στοιχειώδη. Βαρύ τοῦ κρύου τό μαρτύριο. Φρικτά τ᾿ ἀμέτρητα βασανιστήρια. Μά ἕνα εἶναι κυριολεκτικά πού σέ λυώνει. Γιατί πῶς ν᾿ ἀνθέξῃς ὅταν ξέρῃς καλά πώς εἶναι ἄνθρωποι πολλοί ἀπ᾿ ἔξω πού σέ σκέπτονται, πού θἄθελαν νά σοῦ ποῦν μιά λέξι ἐνισχυτική, ἄνθρωποι πού σ᾿ ἐπιθυμοῦν, κι ὅμως φοβοῦνται! Φοβοῦνται νά ᾿ρθοῦν νά σέ δοῦν. Φοβοῦνται τήν τύχη τήν κακή σου. Φοβοῦνται! … Πέστε μου τώρα: Νοιώθετε τήν εὐγνωμοσύνη τοῦ καταδίκου, πρός ἐκεῖνον πού ξεχώρισε ἀπ᾿ τούς ἄλλους κι ἦρθε θαρραλέα καί ταπεινά πρός αὐτόν;».
580. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτου Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικοδήμου, Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο, σελ. 27: «Τό βιβλίο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου "Πιστοί ἄχρι θανάτου" δέν θά ξεπεραστῇ. Θά μείνῃ σάν ἀξιολογώτατο ἱστορικό ὑλικό γιά τόν συγγραφέα τῆς συνθετικῆς ἱστορίας τοῦ δευτέρου παγκοσμίου πολέμου καί τῶν πρώτων μεταπολεμικῶν χρόνων, ἀλλά καί σάν βασικό ἀνάγνωσμα γιά τίς γενεές τῶν ὀρθοδόξων Ἑλλήνων, πού θά θελήσουν νά τραφοῦν καί νά μεστώσουν μέσα στήν πίστι καί στόν ἡρωϊσμό τῶν προγόνων».
581. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πιστοί ἄχρι θανάτου, σελ. 13: «Ἀπό τούς ἐθνομάρτυρας αὐτούς κληρικούς πολλοί ἦσαν μεγάλες μορφές. Τούς στόλιζαν πολλές χριστιανικές ἀρετές κι εἶχαν βαθειά συναίσθησι τοῦ καθήκοντός τους πρός τήν πατρίδα. Ἄλλοι ἀπ᾿ αὐτούς ἦσαν ἁπλοί, συνηθισμένοι "παπάδες". Ἀλλά καί οἱ πρῶτοι καί οἱ δεύτεροι μέσα στήν τρομοκρατία τῆς ἐποχῆς ἐκείνης βρῆκαν τή δύναμι ν᾿ ἀντιτάξουν σέ ξένους καί ξενοκινήτους τό ἡρωϊκόν "ὄχι". Εἶναι δίκαιο, νά ἐπισύρῃ τό παλληκαρίσιο θάρρος τους αὐτό τόν ἀνυπόκριτο θαυμασμό μας». 582.. Ὅ.π., σελ. 13.
583.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Ἡ αἱματηρή ὅμως θυσία τῶν Ἑλλήνων κληρικῶν, πού συνετέλεσε τόσο πολύ στή διαφύλαξι τῶν ἐθνικῶν μας πνευματικῶν θησαυρῶν, δέν εἶναι ὅσο θά ἔπρεπε γνωστή στούς πολλούς. Δέν ἔχουν δημοσιευθῆ λεπτομέρειες τοῦ μαρτυρίου τους καί ὁ λαός δέν γνωρίζει ὅσο πρέπει τήν ἀγωνία τῶν καλῶν ἐκείνων βοσκῶν του, πού, ὅταν εἶδαν τούς λύκους νά ἔρχωνται, δέν ἄφησαν ἀνυπεράσπιστα τά πρόβατά τους στήν ἁρπαγή καί στό σκόρπισμα, μά ἔμειναν κοντά τους θυσιάζοντας καί τή ζωή τους γι᾿ αὐτά».

Ὁ χριστιανικός τους ἄθλος ἔσωσε τούς φυλακισμένους ἀπό τό μεγαλύτερο μαρτύριο, πού εἶναι ἡ ἀπουσία τῆς παρηγοριᾶς τῶν συνανθρώπων⁵⁷⁹.

2.3.γ. Πιστοί ἄχρι θανάτου

Τό πρωτοφανές τοῦ συγγράμματος στήν ἱστορία τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματείας, εἶναι τό εἶδος τοῦ Μαρτυρολογίου ὡς ἱερατικοῦ. Ἡ πραγματεία (ἡ μοναδική της ἔκδοση ἔγινε τό 1959) ἔχει μορφή ἀνθολογίας ἱστορικῶν ντοκουμέντων⁵⁸⁰ γιά τούς ἐθνομάρτυρες ἱερεῖς⁵⁸¹ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, τήν περίοδο «ἀπό τό ἔνδοξο Σαράντα κι ἐδῶ»⁵⁸². Ἡ πανελλήνια ἀντίσταση τῶν ἱερέων ἐξασφάλισε τή νίκη τοῦ χριστιανισμοῦ στή χώρα, ὅμως οἱ ἄθλοι τους παρέμειναν ἄγνωστοι στήν πλειονότητα τοῦ λαοῦ⁵⁸³, ὁ ὁποῖος χτυπιόταν ἀπό τό βούρδουλα τῆς ἀσέβειας πρός τούς ἱερεῖς, πού κι αὐτοί εἶχαν ἀπονεκρώσει τίς συνειδήσεις τους ἀπό τήν ἀδιαφορία καί τήν ἀμέλεια πρός τά καθήκοντά τους.

584.. Ὅ.π., σελ. 13-14: «Ἄν ἔστεργαν οἱ Ἕλληνες ἱερεῖς νά κρατήσουν κλεισμένα τά χείλη τους, ἦταν βεβαία ἡ σωτηρία τῆς ζωῆς τους. Μά αὐτοί ἔβλεπαν τίς συνέπειες πού θά εἶχε ἡ τέτοια στάσι τους: τό ποίμνιο βυθισμένο στήν ἀποθάρρυνσι καί "ὁ δράκων ὁ πυρρός, ὁ μέγας" νά ἔχῃ μπηγμένα τ᾿ ἀπαίσια δόντια του στό σῶμα τῆς πατρίδος. Ἄφηναν τή σκέψι τους νά πάῃ καί πιό μακρυά: Σέ τί θέσι θά βρισκόμαστε ἐμεῖς πού σήμερα ἐλεύθερα ἀναπνέομε, "ζῶμεν καί κινούμεθα καί ἐσμεν", χωρίς ἴσως νά θυμούμαστε ὅσο πρέπει ἐκείνους, πού δέχθηκαν πρόθυμα νά θυσιασθοῦν χάριν τῆς δικῆς μας ἐλευθερίας».
585.. Ὅ.π., σελ. 14: «Ἐθεώρησαν καθῆκον τους νά τηρήσουν τήν Κυριακή ἐντολή: "Ὁ ποιμήν ὁ καλός τήν ψυχήν αὐτοῦ τίθησιν ὑπέρ τῶν προβάτων" (Ἰωάν. 10, 11). Ἔμειναν κοντά στά πρόβατά τους, ἐνῶ μποροῦσαν μέ τή φυγή νά σωθοῦν. Κι ὄχι μόνο δέν ἔφυγαν, ἀλλά καί δέν σώπασαν. Ἔκαμαν ἔλεγχο, ὅπως ἤθελε ἡ ἐντολή τοῦ Ἀποστόλου: "Μή συγκοινωνῆτε τοῖς ἔργοις τοῖς ἀκάρποις τοῦ σκότους, μᾶλλον δέ καί ἐλέγχετε" (Ἐφεσ. 5, 11). Ἀντιστάθηκαν ἀλύγιστα στόν πονηρό, ὅπως συμβουλεύει ὁ ἅγιος Ἰάκωβος: "Ἀντίστητε τῷ διαβόλῳ καί φεύξεται ἀφ᾿ ὑμῶν" (Ἰακώβ. 4, 7)».

..........Ὁ στόχος τοῦ συγγράμματος εἶναι τριπλός: α΄. Τιμή τῶν μαρτύρων, β΄. Θεραπεία τῆς κρίσεως τῆς ἱερωσύνης, γ΄. Ἐξύψωση τοῦ κύρους τῶν ἱερέων στίς συνειδήσεις τῶν χριστιανῶν.
..........Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς παρουσιάζει μιά χρυσοστόμια ἐπιμονή στά θέματα τῆς διδασκαλίας, ὥστε νά γίνουν κτῆμα τοῦ ἀναγνώστη, μέ προοπτική τήν πρακτική ἐφαρμογή στή ζωή του.
..........Στόν Πρόλογο θεμελιώνεται ἡ θεολογία τοῦ μαρτυρίου, ἑρμηνεύεται ἡ αἰτία⁵⁸⁴ του καί ὁ τρόπος, μέ τόν ὁποῖο τό μαρτύριο ἐμφανίζεται στόν 20^ο αἰώνα⁵⁸⁵.
..........Οἱ ἑπτά ἑνότητες τοῦ συγγράμματος ἀντιστοιχοῦν γεωγραφικά στή Στερεά Ἑλλάδα, τήν Πελοπόννησο, τή Θεσσαλία, τήν Ἤπειρο, τήν Μακεδονία, τή Θράκη καί τά Νησιά. Ἡ ταξινόμηση τῶν κειμένων ἔγινε ἀνά Μητρόπολη, ὅπου οἱ Μάρτυρες –οἱ ἱερεῖς, διάκονοι καί ἱερομόναχοι– ἦταν ταγμένοι νά ὑπηρετοῦν τό ποιμαντικό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας.
..........Κάθε ἑνότητα ἔχει εἰσαγωγικό σημείωμα, πού παρουσιάζει ἕνα πρωτόγνωρο στοιχεῖο: ἀναδεικνύει τά κατορθώματα τῶν προγόνων τῆς προχριστιανικῆς περιόδου, πού ἀξιοποιοῦνται καί τελειοποιοῦνται στή χριστιανική ἱστορία τῆς Ἑλλάδος. Ἡ σωστή ἀντίληψη γιά τήν ἱστορική πορεία καί τήν ἠθική ἐξέλιξη τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, προικισμένου ἀπό τόν Θεό μέ ἐξαιρετικά χαρίσματα, σύμφωνα μέ τό συγγραφέα, θά κάνει τούς Ἕλληνες νά ἑστιάζουν τόν προορισμό τους στήν ἀποστολή καί στήν ἑνότητά τους. Στό τέλος τῆς κάθε ἑνότητας ὁ μαρτυρολόγος παραθέτει ἀπόσπασμα ἀπό τήν Ἁγία Γραφή, σχετικό μέ τό μαρτύριο, μέ ἰδιαίτερη προσήλωση στήν Ἀποκάλυψη τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, ὅπως καί στά τροπάρια τῶν μαρτύρων.

586.. Ὅ.π., σελ. 25: «Τίς μετοχή δικαιοσύνῃ καί ἀνομίᾳ; Τίς δέ κοινωνίᾳ φωτί πρός σκότος; Τίς δέ συμφώνησις Χριστῷ πρός Βελίαρ; ἤ τίς μερίς πιστῷ μετά ἀπίστου; Τίς δέ συγκατάθεσις ναῷ τοῦ Θεοῦ μετά εἰδώλων;» (Β΄ Κοριν. 6, 14-15).
587.. Ὅ.π., σελ. 32: «...ἡ κομμουνιστική καταιγίδα, πού ἀπό τίς ἁμαρτίες μας παρεχώρησε ὁ Κύριος νά ἐνσκήψῃ στήν πατρίδα». 588.. Ὅ.π., σελ. 137.
589.. Ὅ.π., σελ. 261.
590.. Ὅ.π., σελ. 27: «...ἦταν λειτουργός μέ συναίσθησι τῆς ἀποστολῆς καί τῆς εὐθύνης του, χριστιανός πού ζοῦσε τόν πόνο τῶν ἀδελφῶν του καί τόν ἔνιωθε σάν δικό του».
591.. Ὅ.π., σελ. 223.
592.. Ὅ.π., σελ. 34: «Εἶχεν εὐσέβεια, εὐφυΐα καί δραστηριότητα. ... Δέν ἦταν ἄνθρωπος τῶν χρημάτων κι ἔμεινε πάντα πτωχός. Πίστευε στήν ἀποτελεσματικότητα τοῦ κηρύγματος καί δέν τό παρέλειπεν εὔκολα. Εἶχε ἀκόμα ἐνθουσιώδη ἀγάπη γιά τήν πατρίδα καί βοήθησεν ἐθνικές ὀργανώσεις».
593.. Ὅ.π., σελ. 29.
594.. Ὅ.π., σελ. 66.
595.. Ὅ.π., σελ. 26–27: «Ἀκόμα κι οἱ ἐχθροί τῆς Ἐκκλησίας κομμουνισταί εἶχαν μερίδιο στήν ἀγάπη του. Ἀλλ᾿ αὐτό ἀκριβῶς τό τελευταῖο ἦσαν οἱ ἄνθρακες –κατά τόν Ἀπόστολον Παῦλον– "ἐπί τήν κεφαλήν αὐτῶν", πού ἔθρεψαν τή φλόγα τοῦ μίσους των».
596.. Ὅ.π., σελ. 201.
597.. Ὅ.π., σελ. 32: «Σ᾿ ὅλα τά χρόνια τῆς διακονίας του ἦταν εὐλαβής, φιλακόλουθος, εὐθύς, γεμᾶτος καλωσύνη. Τόν διέκρινε ἀκόμα πατριωτισμός καί θάρρος. Κατά τήν Κατοχή οὔτε μιά στιγμή δέν ἄφησε τή θέσι του».

..........Οἱ ἄξονες στό ὑπόβαθρο τοῦ διδακτικοῦ μέρους εἶναι οἱ ἑξῆς: ἡ ἑνότητα καί ἡ ἀλληλεπίδραση τοῦ ἀνθρώπου μέ τή φύση, ἡ ἐσωτερική ἑνότητα τοῦ λαοῦ, ἡ ἑνότητα τοῦ ποιμένα μέ τό ποίμνιό του, ἡ ἐπίδραση τοῦ βίου καί τῶν πράξεων τοῦ ποιμένα στίς ψυχές τῶν ποιμαινομένων, ἡ ἔντονη καυτηρίαση τοῦ κομμουνισμοῦ.
..........Ἡ αἰτία τοῦ μαρτυρίου τῶν ἱερέων ἦταν ἡ ἄρνησή⁵⁸⁶ τους νά συνεργαστοῦν μέ τούς ἄθεους κομμουνιστές⁵⁸⁷.
..........Τά γνωρίσματα τῆς εὐσεβοῦς ζωῆς τῶν ἐθνομαρτύρων-ἱερέων, σύμφωνα μέ τίς πηγές τοῦ Μαρτυρολογίου: τούς διέκρινε βαθιά πίστη καί εὐγένεια⁵⁸⁸, συνείδηση τοῦ «ὕψους τοῦ λειτουργήματός τους»⁵⁸⁹ καί τῆς εὐθύνης⁵⁹⁰, φρονιμότητα καί ὑπακοή στούς ἀνωτέρους⁵⁹¹, ἀγάπη πρός τήν πατρίδα⁵⁹², ἀγάπη «πολυμήχανη»⁵⁹³ καί «δημιουργική»⁵⁹⁴ πρός τό ποίμνιο καί ἀγάπη πρός τούς ἐχθρούς⁵⁹⁵, εὐλάβεια, εἰλικρίνεια, φιλαλήθεια⁵⁹⁶, εὐθύτητα καί θάρρος⁵⁹⁷,

598.. Ὅ.π., σελ. 71: «Μελετοῦσε συνεχῶς τόν λόγον τοῦ Θεοῦ». 599.. Ὅ.π., σελ. 39: «Ἰδίως ἐντρύφημά του παντοτεινό ἦταν τό χριστιανικό ἔντυπο καί χαρακτηριστικό γνώρισμα τῆς εὐσεβοῦς ζωῆς του ἡ μελέτη».
600.. Ὅ.π., σελ. 190.
601.. Ὅ.π., σελ. 200.
602.. Ὅ.π., σελ. 64.
603.. Ὅ.π., σελ. 50.
604.. Ὅ.π., σελ. 51.
605.. Ὅ.π., σελ. 67: «Συγχωρεῖ ὅλους ὅσους τόν ἔβλαψαν καί παρακαλεῖ νά τόν συγχωρήσουν ἐκεῖνοι πού τυχόν ἐλύπησε».
606.. Ὅ.π., σελ. 234.
607.. Ὅ.π., σελ. 53: «...κυρίως ἐκαλλιέργησε τήν ἀρετήν τοῦ εἰρηνοποιοῦ».
608.. Ὅ.π., σελ. 37: «Κῆρυξ θερμός τῶν ἀληθειῶν τοῦ Εὐαγγελίου μά καί τῶν ἰδανικῶν τοῦ Ἔθνους μας...».
609.. Ὅ.π., σελ. 37: «Εἶχε γίνει ὁ ἄγγελος παρηγορίας τοῦ ποιμνίου του, πού δεινοπαθοῦσε, παρέχοντας πρόθυμα τήν ἠθική καί ὑλική συνδρομή του».
610.. Ὅ.π., σελ. 66.
611.. Ὅ.π., σελ. 79: «Ἔγινε βοηθός τῶν ἀσθενούντων καί ὅλων ὅσοι εἶχαν ἀνάγκη ἀπό βοήθεια τόσο, πού συχνά ξεχνοῦσε τίς ἀνάγκες τῆς δικῆς του οἰκογενείας».
612.. Ὅ.π., σελ. 155: «Στάθηκε ἀντιμέτωπος, φύλακας μοναδικός σέ θάρρος κι αὐτοθυσία. Φανερά καί κρυφά, ὁμαδικά καί ἀτομικά, μέρα καί νύχτα. Δέν ἔπαυε νά νουθετῇ τούς χριστιανούς του, νά τούς ἐξασφαλίζῃ ἀπό τά βέλη τοῦ πονηροῦ τά "ἠκονημένα"».
613.. Ὅ.π., σελ. 218: «Στή θύελλα τῆς Ἀνταρσίας ἀγωνιζόταν νά συγκρατήσῃ τούς χριστιανούς του στίς ἑλληνοχριστιανικές παραδόσεις καί τούς τυχόν πλανημένους ἀπό τά ἀπατηλά συνθήματα τοῦ κομμουνισμοῦ νά τούς ξαναφέρῃ στήν Ἐκκλησία καί στήν Πατρίδα».
614.. Ὅ.π., σελ. 159: «Δέν ἤθελε ὁ π. Νικόλαος ν᾿ ἀναμιχθῇ σέ πολιτικές διαμάχες· ἔμεινε μακριά ἀπ᾿ αὐτές. Γι᾿ αὐτό ἀρνήθηκε νά προσχωρήσῃ στό ΕΑΜ, τό ὁποῖον, ἔλεγε, δέν εἶναι πατριωτική ὀργάνωσις, ἀλλοιῶς θά γινόταν μέλος του ἀπ᾿ τούς πρώτους».

μελέτη τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ⁵⁹⁸ καί τοῦ χριστιανικοῦ βιβλίου⁵⁹⁹, πραότητα⁶⁰⁰, σεμνότητα⁶⁰¹, φιλοπονία, ἀξιοπρέπεια, σταθερότητα⁶⁰², ἁπλότητα, ἀφιλαργυρία⁶⁰³, ἦταν φιλότιμοι, φιλόξενοι⁶⁰⁴, συγχωρητικοί⁶⁰⁵, ἐλεγκτικοί «κατά τήν περίστασι»⁶⁰⁶, εἰρηνοποιοί⁶⁰⁷, φλογεροί κήρυκες⁶⁰⁸, ἄγγελοι παρηγορίας⁶⁰⁹, προστάτες «τῶν ὀρφανῶν καί τῶν πασχόντων»⁶¹⁰, βοηθοί τῶν ἀσθενούντων⁶¹¹, φύλακες⁶¹² ἑλληνοχριστιανικῶν παραδόσεων⁶¹³, ὁδηγοί στούς ἐθνικούς ἀγῶνες⁶¹⁴,

615.. Ὅ.π., σελ. 202. 616 Ὅ.π., σελ. 72: «Καλός οἰκογενειάρχης κι ἄξιος ἱερεύς εἶχε κερδίσει τήν ἀγάπη καί τό σεβασμό τῶν χριστιανῶν του».
617.. Ὅ.π., σελ. 117: «Καί μόλο πού ὁ τρόπος του δέν ἦταν καθόλου "κραυγάζων" ὁ παπα-καλός, ἔγινε πασίγνωστος γιά τή φιλανθρωπία του»· σελ. 48: «Ἡ φιλανθρωπία του, ἡ σοβαρή κατηχητική του ἐργασία, ἡ γνησία ἀγάπη του πρός τούς ἐνορίτας του τόν ἔκαμαν σ᾿ ὅλους συμπαθητικό»· σελ. 54: «...ἦταν φιλάνθρωπος, φιλόξενος, δραστήριος καί προοδευτικός. Ἐνίσχυε κάθε πρωτοβουλία γιά κοινωφελῆ ἔργα, κάθε προσπάθεια, πού ἀπέβλεπε στήν ὀρθή πρόοδο τῶν ἐνοριτῶν του, συνεταιρισμούς καί ἄλλα».
618.. Ὅ.π., σελ. 244.
619.. Ὅ.π., σελ. 118: «Ἐξ ἄλλου ἰδιαίτερες ἱκανότητες δέν εἶχε οὔτε μόρφωσι μεγάλη. Μέ τήν καλωσύνη του μόνο ἐνισχυμένη ἀπό τήν προσευχή κέρδισε τίς ψυχές τοῦ ποιμνίου του».
620.. Ὅ.π., σελ. 222.
621.. Ὅ.π., σελ. 80: «Ὡς οἰκογενειάρχης ἦταν μοναδικός συνδυάζοντας μεγάλη ἀγάπη καί στοργή μέ τήν αὐστηρότητα, ὅταν χρειαζόταν˙ τά παιδιά, συνήθιζε νά λέῃ, εἶναι μιά "παρακαταθήκη" πού μᾶς τήν ἔχει ἐμπιστευθῆ ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Θά μᾶς ζητήσῃ μιά μέρα τό λόγο γι᾽ αὐτήν. Ἄν μέ τέτοιο πνεῦμα ἔβλεπαν οἱ γονεῖς τά παιδιά τους, τότε ἡ παρεκτροπή αὐτῶν τῶν τελευταίων δέν θά ἦταν τόσο εὔκολη. Δυστυχῶς μιά παρεξηγημένη ἀγάπη συντελεῖ στήν καταστροφή πολλῶν παιδιῶν. Ἀλλά ὁ π. Δημήτριος μέ τίς ὑγιεῖς ἀρχές του κατώρθωσε ν᾽ ἀναθρέψῃ σωστά κι ἀνέδειξε τά παιδιά του».
622.. Ὅ.π., σελ. 117: «Ἡ καλωσύνη του γινόταν συνειδητή καί συστηματική καλλιέργεια τῆς ἀγάπης».
623.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὁλοκληρωτική ἀφοσίωσις πρός τήν πίστι καί τήν πατρίδα εἶναι τό δίδαγμα πού θά πάρουμε ὅλοι ἐμεῖς πού φέρνουμε τό ἔνδυμα πού ἁγίασε ἄλλη μιά φορά ὁ π. Ἀναστάσιος Καφαντάρης μέ τό μαρτυρικό του θάνατο».
624. «Ἔρευνα» ἀπό 22.04.59: «Μεθοδικόν εἰς τήν κατάταξιν τῆς ὕλης, τό βιβλίον τοῦ Σεβασμιωτάτου, μέ πλῆρες εὑρετήριον ὀνομάτων εἰς τό τέλος, καί μέ νέα στοιχεῖα περί τῆς ζωῆς καί τοῦ θανάτου τῶν νέων ἱερομαρτύρων, εἶναι ἡ ἀρτιωτέρα μέχρι σήμερον ἱστορία τῶν ὑπέρ πίστεως καί πατρίδος πεσόντων κληρικῶν-συνεχιστῶν τῶν ὀρθοδόξων χριστιανικῶν παραδόσεων».

σύμβουλοι⁶¹⁵, ἄριστοι οἰκογενειάρχοι⁶¹⁶, φιλάνθρωποι⁶¹⁷, ἐλεήμονες⁶¹⁸, προσευχόμενοι, μέ καλωσύνη^619, μέ ἀφοσίωση στό ποίμνιό τους, κοντά στό ὁποῖο βρίσκονταν σέ κάθε δύσκολη στιγμή⁶²⁰.
..........Σχολιάζοντας⁶²¹ καί ἑρμηνεύοντας τίς ἀρετές⁶²² τῶν ἱερέων καί τήν αἰτία τοῦ μαρτυρικοῦ τους θανάτου, ὁ μαρτυρολόγος κάνει τό διδακτικό μέρος τῆς πραγματείας⁶²³ εὔχρηστο γιά τήν πρακτική ἐφαρμογή.
..........Ἡ ἐκτίμηση τοῦ ἔργου ἀπό τή σύγχρονη μέ τόν συγγραφέα κοινωνία ἔγινε μέσω ἐφημερίδων⁶²⁴ καί ἀπονομῆς βραβείου ἀπό τήν Ἀκαδημία Ἀθηνῶν.

625. Φουντούλη Ἰ., Ὁμιλητική, σελ. 44: «Χαρακτηριστικό τῆς περιόδου αὐτῆς (στ΄ - ιε΄ αἰ.) εἶναι καί ἡ ἐμφάνιση τῶν Κυριακοδρομίων, ὁμιλιῶν δηλαδή στίς περικοπές τοῦ παγιωμένου ἤδη συστήματος βιβλικῶν ἀναγνωσμάτων τῶν Κυριακῶν τοῦ ἔτους. … Παράλληλα ἀνθίζει τό εἶδος τῶν πανηγυρικῶν λόγων σέ ἑορτές καί ἁγίους».
626. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 7: «Γεγονός ἀναμφίλεκτον καί εὐφρόσυνον τυγχάνει ἡ κατά τάς τελευταίας δεκαετίας παρατηρουμένη στροφή πρός τάς πηγάς τῆς ὀρθοδόξου χριστιανικῆς παραδόσεως, ἰδία δέ πρός τούς Ἕλληνας Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας».
627. Κάλλιστος Ware, Ἡ Ὁρθόδοξη Ἐκκλησία, σελ. 228–229: «Στά τελευταῖα ἐνενήντα χρόνια οἱ πανεπιστημιακοί καθηγητές τῆς θεολογίας ἔχουν παραγάγει ἕνα τεράστιο corpus (σῶμα) ἀκαδημαϊκῶν ἔργων. … Ὅσο ὀγκώδη καί συστηματικά κι ἄν εἶναι αὐτά τά ἔργα, εἶναι κατά κάποιο τρόπο ἀπογοητευτικά. Οἱ δυτικοί ἀναγνῶστες, ὄντας συνηθισμένοι μέ τούς θεολόγους τῆς ρωσικῆς διασπορᾶς, ὅπως ὁ Λόσσκυ, ὁ Φλορόφσκυ καί ὁ Εὐδοκίμωφ, δέν θά βροῦν στούς Ἕλληνες ὁμολόγους τους τήν ἴδια αἴσθηση πρωτοτυπίας καί δημιουργικῆς ἔρευνας. Ἡ θεολογία τοῦ Ἀνδρούτσου, τοῦ Τρεμπέλα καί τοῦ Καρμίρη εἶναι κυρίως μιά θεολογία τῶν πανεπιστημιακῶν ἀμφιθεάτρων, περισσότερο ἀκαδημαϊκή καί σχολαστική παρά λειτουργική καί μυστική. Ἐπιπλέον, ἄν καί τό περιεχόμενο αὐτῶν τῶν ἔργων εἶναι αὐστηρά Ὀρθόδοξο, ἡ μέθοδος καί οἱ κατηγορίες σκέψης πού χρησιμοποιοῦνται εἶναι δανεισμένες κατά κύριο λόγο ἀπό τή Δύση. Ὁ Τρεμπέλας, παρά τήν παθιασμένη προσήλωσή του στήν Ὀρθόδοξη παράδοση, εἶναι ἕνας "δυτικόφρων", μέ τήν ἔννοια πώς ἀνήκει σ᾿ αὐτή τή μακρά σειρά Ὀρθοδόξων θεολόγων, ὅπως ὁ Μογίλας καί ὁ Δοσίθεος τόν δέκατο ἕβδομο αἰώνα, πού εἶχαν διαμορφωθεῖ σύμφωνα μέ τά δυτικά πνευματικά πρότυπα. Ὁ Τρεμπέλας παραπέμπει συχνά στούς Πατέρες, ἀλλά ἡ ἀναφορά αὐτή τοποθετεῖται μέσα σ᾿ ἕνα τέτοιο πλαίσιο πού δέν εἶναι ἐξολοκλήρου Πατερικό».
628. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 5: «Εἰς τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Τρίκκης καί Σταγῶν κ. Διονύσιον ὀφείλει πολλά ἡ νεωτέρα Ἑλληνική Ἐκκλησιαστική Γραμματεία. Ἀπό τόν γλαφυρόν κάλαμόν του ἔχομεν δεκάδας ἔργων, τά ὁποῖα ἀποτελοῦν σπουδαίαν συμβολήν εἰς πλείστους ὅσους τομεῖς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μας Γραμμάτων, εἰς τήν καλλιέργειαν τῶν ὁποίων ἀπεδείχθη μέχρι τοῦδε ἀκάματος. Ἤδη ὅμως ἀνέλαβεν ἆθλον, ὁ ὁποῖος ἐνῷ εἶναι διά τε τούς ποιμένας καί τούς ποιμαινομένους πολύτιμος, ἀποτελεῖ ταυτοχρόνως καί ἐνίσχυσιν τῆς νεωτέρας θεολογικῆς τάσεως πρός ἐπιστροφήν εἰς τούς μεγάλους Πατέρας, ἡ ὁποία παρατηρεῖται ὄχι μόνον μεταξύ τῶν ἡμετέρων, ἀλλά καί τῶν ἑτεροδόξων Θεολόγων».

2.3.δ. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον

Ἡ δίτομη ἔκδοση τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου ἐγκαινιάζει στήν ἐποχή τοῦ 20^οῦ αἰώνα τήν παράδοση τῶν Κυριακοδρομίων, γνωστή ἀπό τόν 6ο αἰώνα⁶²⁵. Ἡ ἐποχή τοῦ συγγραφέα σημαδεύεται ἀπό τήν ἔντονη ἀναζήτηση τῆς ἁγιοπατερικῆς κληρονομιᾶς⁶²⁶, ἡ μέθοδος ὅμως καί οἱ κατηγορίες τῆς σκέψης πού χρησιμοποιοῦσαν στή μελέτη τῶν Πατέρων οἱ καθηγητές τῆς Θεολογίας, σύμφωνα μέ τούς ἐρευνητές, ἦταν περισσότερο δυτικές⁶²⁷. Γι᾿ αὐτόν τόν λόγο ἐνδεχομένως ὁ τότε Ἀθηνῶν Ἱερώνυμος τήν ἐρευνητική ἐνασχόληση τοῦ Τρίκκης Διονυσίου μέ τά ἔργα τῶν Πατέρων ἀποκάλεσε ἄθλο⁶²⁸,

629. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 329: «Εἰς τήν Ἑλλάδα, ἄν καί ἡ πατρολογία ἐδιδάσκετο ὡς ἰδιαίτερον μάθημα ἀπό τῆς ἱδρύσεως τοῦ πανεπιστημίου Ἀθηνῶν (1837), ἡ ἐπίδοσις εἰς τάς σχετικάς μελέτας ὑπῆρξε περισσότερον τυπική παρά οὐσιαστική».
630.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 332-333: «Εἶναι πολύ παράδοξον πόσον μεγάλη σημασία δίδεται τώρα εἰς τό γράμμα, ἐνῷ ἄλλοτε ἐδίδετο μεγαλυτέρα εἰς τό πνεῦμα τοῦ κειμένου. ... Ἐνίοτε ὅμως ἡ τεχνική ὑπερεκχειλίζει καί καταπνίγει τό ἐνδιαφέρον διά τά οὐσιωδέστερα προβλήματα».
631. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Ὁ πρό ἑνός περίπου ἔτους ἐκδοθείς πρῶτος τόμος τοῦ παρόντος "Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου" ἔτυχεν εὐμενεστάτης ὑποδοχῆς: καί ὁ θεολογικός κόσμος ἔδειξε ζωηρόν ἐνδιαφέρον διά τήν προσπάθειάν μας αὐτήν ἀλλά καί ὅσαι μέχρι στιγμῆς ἐδημοσιεύθησαν κρίσεις ἦσαν λίαν εὐνοϊκαί. Τοῦτο ἀποτελεῖ μεγίστην ἱκανοποίησιν δι᾿ ἡμᾶς, ἐπιληφθέντας τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου ἔργου μετά πολλῆς μέν ἀγάπης, ἀλλά καί μετά δισταγμοῦ οὐχί ὀλιγωτέρου».
632.. Ὅ.π., τ. Α΄, ἀπό τό εἰσαγωγικό σημείωμα τοῦ Ἀθηνῶν Ἱερωνύμου, σελ. 5: «Ἡ παράλληλος ὅμως ἐν συγχρόνῳ μεταφράσει παράθεσις τῶν πατερικῶν κειμένων, ἡ ὁποία τά καθιστᾷ προσιτά καί εἰς τήν εὐρείαν τοῦ λαοῦ μας μᾶζαν...»
633.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 7: «Ἐάν ἡ Ἁγία Γραφή ἀποτελεῖ τήν ρίζαν, οἱ Πατέρες ἀποτελοῦν τόν κορμόν, ἐκ τοῦ ὁποίου βλαστάνουν πάντες οἱ ἐπί μέρους κλάδοι. Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἑρμηνευθῇ ὀρθοδόξως ἡ Ἁγία Γραφή ἄνευ τῆς βοηθείας τῶν Πατέρων; Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐρευνηθοῦν ἀσφαλῶς αἱ ὑψηλαί ἀλήθειαι τῆς πίστεως, ἐάν ἀγνοῆται ἡ διδασκαλία ἐκείνων; Πῶς δύναταί τις νά ἀσκήσῃ ἐπιτυχῶς τό ποιμαντικόν ἤ κηρυκτικόν ἔργον του μή ἔχων ὡς πρότυπα τούς μεγάλους Ποιμένας καί Διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας; Εἶναι ἀδιανόητος οὐχί μόνον ἡ ἄνθησις ἀλλά καί αὐτή ἡ στοιχειώδης καλλιέργεια γνησίων θεολογικῶν σπουδῶν καί ἑπομένως εἶναι ἀδύνατος ἡ συγκομιδή καρπῶν ἄνευ συνεχοῦς ἀναβαπτίσεως τῆς συγχρόνου θεολογικῆς σκέψεως μέσα εἰς τά ζωογόνα νάματα τῆς ἀκενώτου Πατερικῆς σοφίας. Καί ἀποτελεῖ ἰδιαιτέρως παρήγορον γεγονός ὅτι ἡ ἀλήθεια αὕτη ἐξαίρεται σήμερον ὑπό χριστιανῶν πάντων τῶν δογμάτων καί ἡ στροφή πρός τούς Πατέρες εἶναι ὄντως καθολική».

διότι κάτι παρόμοιο δέν εἶχε ξαναγίνει οὔτε στό χῶρο τῆς ἐπιστήμης τῆς μεταπολεμικῆς περιόδου⁶²⁹, οὔτε στόν τομέα ἐκδόσεων τῶν πατερικῶν μελετῶν⁶³⁰ καί ἀκόμη περισσότερο ὡς τρόπου μορφώσεως⁶³¹ τῶν ποιμένων. Χάρη στήν παράλληλη μετάφραση τῶν κειμένων ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία ἔγινε προσιτή γιά τό εὐρύτερο κοινό⁶³². Ὁ Τρίκκης ἦταν ἀμετάλλακτος στήν ἄποψη, ὅτι χωρίς τή γνώση τῶν Πατέρων δέν ἦταν δυνατή ἡ ὀρθόδοξη ἑρμηνεία τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ἡ ἄσκηση τοῦ ποιμαντικοῦ καί κηρυκτικοῦ ἔργου καί ἡ καλλιέργεια τῶν γνήσιων θεολογικῶν σπουδῶν⁶³³.
..........Στό Β΄ τόμο τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» εἰσάγουν τά ἔγγραφα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, στά ὁποῖα ἐκφράζεται ἔπαινος στόν Μητροπολίτη γιά τό πρωτότυπο συγγραφικό του ἔργο, πού κάλυψε ἕνα μεγάλο κενό στήν

634.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 7.
635.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 8.
636.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Παραλλήλως πρός τάς καθ᾿ ἑκάστην Κυριακήν Πατερικάς ὁμιλίας ὑπάρχουν ὡς εὐώδη ἄνθη καί αἱ ἀφιερωμέναι εἰς τάς διαφόρους ἑορτάς τοῦ ἔτους. Εἰς τόν νοητόν τοῦτον κῆπον διατρίβομεν κατά τήν ἐποχήν ταύτην μέ τόν σκοπόν νά συγκροτήσωμεν τό "Πατερικόν Ἑορτοδρόμιον" ἀπαραίτητον, κατά τήν γνώμην μας, συμπλήρωμα μιᾶς ἐργασίας ὡς ἡ παροῦσα». 637.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 8: «Εἰς τήν συγκρότησιν τοῦ Κυριακοδρομίου ἔπρεπε νά ἐπιλεγοῦν αἱ καλύτεραι ἐκ τῶν ὑπαρχουσῶν εἰς ἑκάστην Κυριακήν ὁμιλίαι, πρᾶγμα τό ὁποῖον συνετέλεσεν εἰς τό νά καταντήση τοῦτο ἀληθῶς Χρυσοστομικόν. Ἀλλά βεβαίως οὔτε ὁ μέγας Χρυσόστομος θά δυσανασχετήση, ἐάν τυχόν ἀδικῆται εἰς τόν τίτλον οὔτε οἱ λοιποί Πατέρες θά διαμαρτυρηθοῦν, διότι παραθεωροῦνται εἰς τήν σύνταξιν τοῦ περιεχομένου».
638. Ματθ. κβ΄, 37-40.

ἑλληνική ἐκκλησιαστική γραμματεία⁶³⁴. Ἐπίσης ἡ Ἱερά Σύνοδος προτρέπει τούς ἱεράρχες νά συστήνουν τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου «πρός ἀπόκτησιν» τοῦ ἱεροῦ κλήρου, τῶν ἱερῶν ναῶν καί μονῶν, τῶν ἐκκλησιαστικῶν σχολῶν καί ἄλλων ἐκπαιδευτικῶν ἱδρυμάτων, ὅπως καί τοῦ «εὐσεβοῦς χριστεπωνύμου πληρώματος»⁶³⁵. Στόν ἴδιο πρόλογο ὁ Μητροπολίτης, ἐνῶ βιώνει τούς τελευταίους του μῆνες, εὑρισκόμενος στό νοσοκομεῖο, ἐργαζόμενος ἐντατικά, φανερώνει, πώς ἔχει στό πρόγραμμα νά ἐκδόσει καί τό «Πατερικόν Ἑορτοδρόμιον»⁶³⁶. Ὅμως ἡ κοίμηση τοῦ ἱεράρχη δέν ἐπέτρεψε τήν πραγματοποίηση τῆς συγγραφῆς τοῦ Ἑορτοδρομίου.
..........Τό κριτήριο ἐπιλογῆς τῶν ὁμιλιῶν τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου»⁶³⁷, ὅπως προκύπτει ἀπό τήν ἔρευνα τῶν κειμένων, κινεῖται πρός δύο βασικές κατευθύνσεις: τήν πίστη καί τήν ἀγάπη πρός τό Θεό καί τήν ἀγάπη πρός τόν πλησίον, πού εἶναι οἱ δύο μεγαλύτερες ἐντολές τοῦ Χριστοῦ⁶³⁸.

..........Στόν Α΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 26 ὁμιλίες:

..........1. Κυριακή τοῦ Πάσχα: Ἰωάν. α΄, 1-17. Ἐπιφανίου Κύπρου, Λόγος εἰς τήν Ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ Ἀνάστασιν (Migne P.G. 43, 465-477).

..........2. Κυριακή τοῦ Θωμᾶ: Ἰωάν. κ΄, 19-31. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν καινήν Κυριακήν καί εἰς τόν Ἀπόστολον Θωμᾶν (Migne P.G. 63, 928-930). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 470-474), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 296-304), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1484-1489).

..........3. Κυριακή τῶν Μυροφόρων: Μάρκ. ιε΄, 43 - ιστ΄ 8. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ιη΄ τῇ Κυριακῇ τῶν Μυροφόρων (Migne P.G. 151, 236-248). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 777-782), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 673-677), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 845-848).

..........4. Κυριακή τοῦ Παραλύτου:. Ἰωάν. ε΄, 1-15.. Ἰ. Χρυσοστόμου,. Ὁμιλία λστ᾿ (Migne P.G. 59, 203-208). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1257-1265), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1205-1212).

..........5. Κυριακή τῆς Σαμαρείτιδος:. Ἰωάν. δ΄, 5-42.. Ἰ. Χρυσοστόμου, .Ὁμιλία εἰς τήν Σαμαρείτιδα (Migne P.G. 59, 535-542). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 177-200), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1228-1252), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1184-1204), 4. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 248-264).

..........6. Κυριακή τοῦ Τυφλοῦ:. Ἰωάν. θ΄, 1-38.. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας,. Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Ἰωάν. εὐαγγέλιον κεφ. θ΄ (Migne P.G. 124, 40-64). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 305-323), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1305-1320).

..........7. Κυριακή τῶν Πατέρων τῆς Α΄ Οἰκουμεν. Συνόδου: Ἰωάν. ιζ΄, 1-13. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς προσευχῆς τοῦ Ἰησοῦ πρός τόν Πατέρα ὑπέρ τῶν δεδομένων ἑαυτῷ μαθητῶν (Migne P.G. 124, 224-241). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 433-442), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 74, 473-528), 3. Κύριλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 420-421), 4. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 437-441), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1437-1445)

..........8. Κυριακή τῆς Πεντηκοστῆς:. Ἰωάν. ζ΄, 37-52: η΄, 12. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία εἰς τήν κατά τήν πεντηκοστήν τελεσθεῖσαν φανέρωσιν καί διανομήν τοῦ Θείου Πνεύματος (Migne P.G. 151, 308-320). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 129, 1272-1281), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1340-1343), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 59, 284-288).

..........9. Κυριακή Α΄ τοῦ Ματθαίου (τῶν Ἁγίων Πάντων): Ματθ. ι΄, 32-33, 37-38: ιθ΄ 7-30. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΚΕ΄ ἐκφωνηθεῖσα τήν Κυριακήν τῶν Ἁγ. Πάντων (Migne P.G. 151, 320-332). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-402, 406), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 244-245, 357-360), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 341, 528-532).

..........10. Κυριακή Β΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. δ΄, 18-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΙΔ΄ (Migne P.G. 57, 217-222). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 184-185), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 185-189).

..........11. Κυριακή Γ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. στ΄, 22-23. .Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΑ΄ - ΚΒ΄, Migne P.G. 57, 293-308. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 24-25), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 208-209), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 245-257), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1197).

..........12. Κυριακή Δ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 5-13... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΣΤ΄, Migne P.G. 57, 333-344. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 217-220), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 281-284).

..........13. Κυριακή Ε΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 28-θ΄ 1... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΗ΄ (Migne P.G. 57, 349-358). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 224-225), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 297-301).

..........14. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 1-8... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΘ΄ (Migne P.G. 57, 357-362). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 225-228), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 301-305).

..........15. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 27-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΒ΄ (Migne P.G. 57, 377-388). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 232-233), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 317-320).

..........16. Κυριακή Η΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 14-22... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΘ΄ (Migne P.G. 58, 495-504). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν:

1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 297-300), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 432-436).

..........17. Κυριακή Θ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 22-34. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Ν΄ (Migne P.G. 58, 503-510). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 436-441).

..........18. Κυριακή Ι΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιζ΄, 14-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΖ΄ (Migne P.G. 58, 557-566). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 332-333), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 488-493), 3. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 32).

..........19. Κυριακή ΙΑ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιη΄, 23-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΑ΄ (Migne P.G. 58, 587-596). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 509-513).

..........20. Κυριακή ΙΒ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιθ΄, 16-26. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΓ΄ (Migne P.G. 58, 603-610). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 353-357), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 521-528).

..........21. Κυριακή ΙΓ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κα΄, 33-42... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΗ΄ (Migne P.G. 58, 639-648). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 377-381), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 120, 561-568).

..........22. Κυριακή ΙΔ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 1-14... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΘ΄ (Migne P.G. 58, 647-654). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 384-388), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 568-573), 3. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 513-525).

..........23. Κυριακή ΙΕ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 35-46... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΟΑ΄ (Migne P.G. 58, 661-668). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 392-396), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 584-585).

..........24. Κυριακή ΙΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: Ματθ. κε΄, 14-30. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΟΗ΄ (Migne P.G. 58, 711-718). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 425-429), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 532-533).

..........25. Κυριακή ΙΖ΄ τοῦ Ματθαίου: Ματθ. ιε΄, 21-28. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΒ΄ (Migne P.G. 58, 517-526). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 308-312), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 449-453).

..........26. Κυριακή ΙΗ΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ε΄, 1-11. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Λουκᾶν περί τῆς ἄγρας τῶν ἰχθύων (Migne P.G. 123, 757 760). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 917-920).

..........Στόν Β΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 27 ὁμιλίες:

..........1. Κυριακή Β΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. στ΄, 31-36. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Η΄, Migne P.G. 57, 268-274. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 773-776),
2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 928).

..........2. Κυριακή Γ΄ (Κ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ζ΄, 11-16. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΜΒ΄ εἰς τό τῆς τρίτης Κυριακῆς τοῦ Λουκᾶ εὐαγγέλιον ὑπόθεσιν ἔχον τόν ὑπό τοῦ Κυρίου ἐγερθέντα τῆς χήρας παῖδα, Migne P.G. 151, 525-536. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 932).

..........3. Κυριακή Δ΄ (ΚΑ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. η΄, 4-15. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΔ΄, Migne P.G. 57, 463-472. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 797-801), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 937-940), 3. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 476-482).

..........4. Κυριακή Ε΄ (ΚΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιστ΄, 19-31. Ἰ. Χρυσοστόμου, Εἰς τόν πτωχόν Λάζαρον καί τόν πλούσιον, Migne P.G. 48, 970-982. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48, 981-1016), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48,

1027-1044), 3. Ἰσιδ. Πηλουσιώτου (Migne P.G. 78, 296), 4. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 973-981), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1037-1044).

..........5. Κυριακή ΣΤ΄ (ΚΓ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 26-39. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ λεγεῶνος, Κεφάλαιον Η΄, Migne P.G. 123, 805-808. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 352-358), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 940-944).

..........6. Κυριακή Ζ΄ (ΚΔ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 41-56. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΑ΄, Migne P.G. 57, 369-376. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ 35, 39), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 808-815), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 941-945).

..........7. Κυριακή Η΄ (ΚΕ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ι΄, 25-37... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν παραβολήν τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τούς ληστάς, Migne P.G. 62, 755-758. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 755-758), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 844-852), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 964-968).

..........8. Κυριακή Θ΄ (ΚΣΤ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιβ΄, 16-21. .Μ. Βασιλείου, Ὁμιλία εἰς τό ρητόν τοῦ κατά Λουκᾶν ευαγγελίου «καθελῶ μου τάς ἀποθήκας καί μείζονας οἰκοδομήσω» καί περί πλεονεξίας, Migne P.G. 31, 261-277. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 885-889), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 984-985).

..........9. Κυριακή Ι΄ (ΚΖ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιγ΄, 10-17. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς ἐχούσης πνεῦμα ἀσθενείας, Κεφάλαιον ΙΓ΄, Migne P.G. 123, 916-917. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, 1001-1004).

..........10. Κυριακή ΙΑ΄ (ΚΗ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιδ΄, 16-24. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν καλουμένων ἐν τῷ δείπνῳ, Κεφάλαιον ΙΔ΄, Migne P.G. 123, 933-940. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 647-653), 2. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 278-283), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1013-1016).

..........11. Κυριακή ΙΒ΄ (ΚΘ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιζ΄, 11-19. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν δέκα λεπρῶν, Κεφάλαιον ΙΖ΄, Migne P.G. 123, 988-992.

Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1045).

..........12. Κυριακή ΙΓ΄ (Λ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιη΄, 18-27. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἐπερωτήσαντος τόν Ἰησοῦν, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1009-1016. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 603-610), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056).

..........13. Κυριακή ΙΔ΄ (ΛΑ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιη΄, 35-43. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ τυφλοῦ, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1017-1020. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 625-626), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056).

..........14. Κυριακή ΙΕ΄ (ΛΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιθ΄, 1-10. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τόν Ζακχαῖον τόν τελώνην, Migne P.G. 61, 767-768. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056-1060), 2. Θεοφυλ. Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1020-1024).

..........15. Κυριακή Τελώνου καί Φαρισαίου: Λουκ. ιη΄, 10-14. Ἀνδρέου Κρήτης, Περί τῆς ὑποθέσεως Τελώνου καί Φαρισαίου, Migne P.G. 97, 1256-1268. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 62, 723-728), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1004-1008), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056), 4. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 17-32).

..........16. Κυριακή τοῦ Ἀσώτου: Λουκ. ιε΄, 11-32. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἀποδημήσαντος εἰς χώραν μακράν, Κεφάλαιον ΙΕ΄, Migne P.G. 123, 949 964. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1021-1032), 3. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 42-48).

..........17. Κυριακή τῶν Ἀπόκρεω: Ματθ. κε΄, 31-46. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΟΘ΄, Migne P.G. 58, 717-724. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 429-433), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 637 641).

..........18. Κυριακή Τυροφάγου: Ματθ. στ΄, 14-21. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Κ΄, Migne P.G. 57, 285-294. Στίς

ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ 35), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 205-208), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 241-245).

..........19. Κυριακή Α΄ τῶν Νηστειῶν (τῆς Ὀρθοδοξίας): Ἰωάν. α΄, 44-52. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Εἰς τήν πρώτην Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τήν τῶν ἁγίων καί σεπτῶν εἰκόνων ἀναστήλωσιν, Migne P.G. 140, 660-676. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 123-128), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1181-1188), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1141-1148).

..........20. Κυριακή Γ΄ τῶν Νηστειῶν (Σταυροπροσκυνήσεως): Μαρκ. η΄, 34, θ΄, 1. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Τήν τρίτη Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τόν ζωοποιόν Σταυρόν, Migne P.G. 140, 644-657. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-404 καί 407-408), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 576-577), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 816-817), 4. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. 97, 1017 1036 καί 1036-1045).

..........21. Κυριακή Ε΄ τῶν Νηστειῶν: Μαρκ. ι΄, 32-45. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΞΕ΄, Migne P.G. 58, 627 626. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 413-420), 2. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, σ. 368–369), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, σ. 604–608), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, σ. 821-824).

..........22. Κυριακή τῶν Βαΐων: Ἰωάν. ιβ΄, 1-18. Ἐπιφανίου Κύπρου, Ὁμιλία εἰς τά βάϊα, Migne P.G. 43, 428-437. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 362-367), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 77, 1049-1072), 3. Ἐπιφανίου Κύπρου (Migne P.G. 43, 501-505), 4. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 113-124), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1356-1361), 6. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 177 188), 7. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. , 985-1017).

..........23. Κυριακή πρό τῆς Ὑψώσεως: Ἰωάν. γ΄, 13-17. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ἰωάννην, Ὁμιλία ΚΖ΄, Migne P.G. 59, 157 162. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1208-1213), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1168-1173).

639. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 25: «…οἱ ἀλλεπάλληλες συνοδικές διασκέψεις προκάλεσαν μιά ἐντυπωσιακή ἀνάπτυξη τῶν Ἀνθολογιῶν».
640. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 25.

..........24. Κυριακή μετά τήν Ὕψωσιν: Μαρκ. η΄, 34-38. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΛΔ΄, Migne P.G. 57, 401 404 καί 407-408. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: (Βλέπε τήν Κυριακήν Γ΄ τῶν Νηστειῶν).

..........25. Κυριακή πρό τῆς Χριστοῦ Γεννήσεως: Ματθ. α΄, 1-52. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, Ἑρμηνεία τοῦ κατά Ματθαῖον εὐαγγελίου, Migne P.G. 129, 116-136. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 299-305), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 23-62), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 148-160), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1189-1192).

..........26. Κυριακή μετά τήν Χριστοῦ Γέννησιν: Ματθ. β΄, 13-23. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Η΄-Θ΄, Migne P.G. 57, 81-98 (184). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 168-172), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 148-158).

..........27. Κυριακή πρό τῶν Φώτων: Μάρκ. α΄, 1-8. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Ι΄-ΙΑ΄, Migne P.G. 57, 183-202. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, 421-432), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 493-497), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 769-773).

2.3.ε. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα
Ὡς λογοτεχνικό εἶδος οἱ Ἀνθολογίες εἶναι γνωστές ἀπό τήν ἑλληνιστική ἀκόμη περίοδο. Ὡς εἶδος ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας ἐμφανίζονται τήν περίοδο τῶν Ἀπολογητῶν, δηλαδή στούς 5^ο – 6^ο αἰῶνες⁶³⁹. Στόν 8ο αἰώνα τό εἶδος τῶν Ἀνθολογιῶν ἀναπτύσσεται πλέον μέ συστηματικότητα καί ἔκτοτε εἶχε ὑπηρετήσει τίς πολλαπλές ἀνάγκες τῆς Ἐκκλησίας σέ ποικίλους ἀγῶνες της. Συνεχίζοντας τήν κειμενική αὐτή παράδοση, ὁ Διονύσιος κάνει ἕνα πρωτότυπο γιά τήν ἐποχή του ἐγχείρημα: ἀναδεικνύει τόν ἐκκλησιαστικό θεσμό τοῦ μοναχισμοῦ μέσα ἀπό τήν ἐμπειρία καί τή δημιουργική σκέψη τῶν Πατέρων, ἀνθολογώντας τά κείμενά τους, σύμφωνα μέ τό δικό του σχέδιο ἔκθεσης. Τό σύγγραμμα παρουσιάζει ταυτόχρονα ἱστορική ἀναδρομή καί συστηματική καί πλήρη ἐνημέρωση σχετικά μέ τό κάθε ζήτημα περί τοῦ μοναχισμοῦ. Τό συγγραφικό αὐτό ἐγχείρημα τοῦ Ποιμενάρχη ἀνάγεται στήν ποιμαντική δράση τοῦ Μεγάλου Βασιλείου⁶⁴⁰, ὁ ὁποῖος ἐπιχειροῦσε

641.. Ὅ.π., σελ. 25: «Ὁ Μ. Βασίλειος θεωρείται ὡς ὁ πρῶτος ἀπό τούς μεγάλους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, ὁ ὁποῖος ἐνέταξε τή μεθοδολογία σύνταξης τῶν ἀνθολογιῶν στήν πολεμική του κατά τῶν "πνευματομάχων Ἀρειανῶν"».
642. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατ. Ὀρθ. Μοναχισμός, ἀπό τόν πρόλογό του, σελ. 5: «Τινές τῶν ἀνθρώπων, οὐχί ἐκ δειλίας ἤ ἐξ ἀηδίας διά τήν ζωήν ἤ ἐκ φιλοσοφικῆς διαθέσεως, ἀλλά "διά τήν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν", τήν ζῶσαν καί συγκλονιστικήν πραγματικότητα, τήν πᾶσαν δύναμιν τῆς ἀγάπης των κατευθύνουν πρός τόν Κύριον».
643.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀποτελεῖ τό περιεχόμενον, τόν σκοπόν καί τό νόημα τῆς ὑπάρξεώς των καί αὐτήν μόνον ἔχουν ὡς σταθερόν τέρμα τῶν πόθων των πάντων». 644.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ προσφορά τοῦ Ἀνατολικοῦ Ὀρθοδόξου Μοναχισμοῦ πρός τήν ἁγίαν ἡμῶν Ἐκκλησίαν εἴτε εἰς προσευχάς, εἴτε εἰς ἀκτινοβολίαν παραδειγμάτων αὐταπαρνήσεως, εἴτε εἰς καταρτισμόν στελεχῶν "πρός πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένων" (Β΄ Τιμ.3, 17) ὑπῆρξεν ἀνεκτίμητος».
645.. Ὅ.π., σελ. 5: «...ἔργον καί ὑπόθεσιν τῆς ζωῆς των κάμνουν τήν ἀδιάλειπτον τοῦ ἐν Τριάδι Θεοῦ δοξολογίαν, τήν διά συνεχοῦς καί πολυμόχθου κατά Θεόν ἀσκήσεως νέκρωσιν τῶν παθῶν καί τήν τελείαν βίωσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ».
646.. Ὅ.π., σελ. 5: «Εἰς τάς ἡμέρας μας, τῆς ἀποστασίας καί τῆς ὑλιστικῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ζωῆς, καθώς καί ἄλλοι ἅγιοι καί ἱεροί θεσμοί, διέρχεται κρίσιν καί ὁ Μοναχισμός».
647.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ λεπτομερής ἐπισήμανσις τῶν αἰτίων τῆς κρίσεως ταύτης καί ἡ ἐπίμονος διατριβή ἡμῶν εἰς αὐτά ὀλίγον θά ὠφελήσῃ. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον πρό παντός χρειάζεται σήμερον εἶναι ἡ ἐξεύρεσις τρόπου ἀποτελεσματικῆς βοηθείας αὐτοῦ. Νά δυνηθῇ νά ὑπερκεράσῃ τήν κρίσιν. Νά ἀναζωογονηθῇ. Νά ἐπανεύρῃ τόν πρῶτον του ἑαυτόν».
648.. Ὅ.π., σελ. 6: «… ὁ ἀναβαπτισμός τοῦ Μοναχισμοῦ μας εἰς τήν κολυμβήθραν τῆς θεοφωτίστου σκέψεως τῶν Πατέρων… θά βοηθήσῃ μεγάλως εἰς τήν ἀνόρθωσίν του, τήν ἐπανάκτησιν τοῦ ἀπολεσθέντος ἐδάφους καί τήν ἀνακατάληψιν τῆς ἐνδόξου πρωτοποριακῆς θέσεώς του ἐν τῇ "θείᾳ παρεμβολῇ παρατάξεως Κυρίου"».
649. Τσάμη Δ., Τό Γεροντικόν τοῦ Σινᾶ, Εἰσαγωγή, σελ. 24.
650. Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, Ἀθανασίου Μετεωρίτου, Ἀθανασίου τοῦ ἐν τῷ Ἄθῳ, Ἀνωνύμου, Ἀββᾶ Παχωμίου, Παχωμίου μοναχοῦ, Ἀββᾶ Θεοδώρου τοῦ Θηβαίου, Ἀββᾶ Θεοδώρου τῆς Φέρμης, Ἀββᾶ Ρούφου, Ἀββᾶ Ὤρ, Ἀββᾶ Μίνως, Ἀββᾶ Παμβώ, Ἀββᾶ Ὑπερεχίου, Ἀββᾶ Δωροθέου, Ἀββᾶ Ὠρσισίου, Ἀββᾶ Ἡσαΐου, Ἀββᾶ Ζαχαρίου, Ἀββᾶ Ποιμένος, Ἀββᾶ Λογγίνου, Ἀββᾶ Φιλήμονος, Ἀββᾶ Ἀπολλώ, Ἀββᾶ Παύλου τοῦ Γαλάτου, Ἀββᾶ Ἁλωνίου, Ἄμμωνος ἐπισκόπου, Ἀνδρέου τοῦ διά Χριστόν σαλοῦ, Σεραπίωνος Θμούεως, Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ἀθανασίου τοῦ Μεγάλου, Ἀντωνίου τοῦ Μεγάλου, Εὐθυμίου τοῦ Μεγάλου, Βαρσανουφίου τοῦ Μεγάλου, Γρηγορίου Θεολόγου, Γρηγορίου Νύσσης, Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Γρηγορίου Πακουριάνου, Γρηγορίου τοῦ Σιναΐτου, Παλλαδίου, Ἰωάννου Χρυσοστόμου, Ἰωάννου Κλίμακος, Ἰωάννου Μόσχου, Ἰωάννου τοῦ Νηστευτοῦ, Ἰωάννου τοῦ Καρπαθίου, Ἰωάννου τοῦ Προφήτου, Ἰωάννου Λυκοπολίτου, Ἰωάννου τοῦ Κολοβοῦ, Ἰωάννου ἡσυχαστοῦ, Ἰωσήφ τοῦ εἰς Πανεφώ, Νείλου τοῦ ἀσκητοῦ, Μάρκου τοῦ ἀσκητοῦ, Μαξίμου τοῦ ὁμολογητοῦ, Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου, Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Ἐφραίμ τοῦ Σύρου, Θαλασσίου τοῦ Ἀφρικανοῦ, Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, Θεοδώρου Ἐδέσσης, Θεοδωρήτου Κύρου, Συμεών τοῦ νέου Θεολόγου, Συμεών τοῦ Εὐλαβοῦς, Συμεών τοῦ Μεταφραστοῦ, Νικηφόρου μονάζοντος, Νικηφόρου Καλλίστου, Νικηφόρου πρεσβυτέρου Κων/λεως, Νικήτα τοῦ Στηθάτου, Κασσιανοῦ τοῦ Ρωμαίου, Ἑρμείου Σωζομενοῦ, Σωκράτους, Σωφρονίου Ἱεροσολύμων, Ὁσίου Σάβα, Ὁσίας Εἰρήνης Χρυσοβαλάντου (βίος), Ὁσίας Συγκλητικῆς, Ὁσίου Θεογνώστου, Ὁσίας Θεοδώρας, Καλλίστου καί Ἰγνατίου τῶν Ξανθοπούλων, Καλλίστου τοῦ Τηλικούδη, Διαδόχου Φωτικῆς, Βησσαρίωνος Λαρίσσης, Εὐαγρίου, Πέτρου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Ἰγνατίου Μηθύμνης, Ἰσιδώρου Πηλουσιώτου, Ἰσιδώρου τῆς Σκήτεως, Μεθοδίου Ὀλύμπου,

νά λύσει τά προβλήματα τῆς ἐποχῆς του μέσα ἀπό τό συγγραφικό του ἔργο, χρησιμοποιῶντας τό εἶδος τῆς Ἀνθολογίας⁶⁴¹, ὅπου συγκέρασε τήν ἄσκηση τῆς ἐρήμου μέ τή λογιότητα τῶν ὀργανωτῶν τοῦ μοναχικοῦ βίου.
Ἡ Ἀνθολογία τοῦ Τρίκκης φέρει ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα, πού φαίνεται ἤδη στόν πρόλογο, ὅπου ὁ συγγραφέας ἀποδυναμώνει τή λανθασμένη κοινή γνώμη, δεσπόζουσα στήν ἐποχή του, σχετικά μέ τό μοναχισμό⁶⁴², καί παραθέτει ἐν συντομία τίς ἀπολογητικές του θέσεις σχετικά μέ τό νόημα, τήν οὐσία, τό σκοπό⁶⁴³ καί τήν προσφορά⁶⁴⁴ τοῦ ἀγγελικοῦ βίου⁶⁴⁵ στήν Ἐκκλησία, τήν κοινωνία καί τό ἔθνος. Αἰτιολογῶντας τήν κατάσταση τῆς ἐποχῆς του, ὁ συγγραφέας δέν μιλᾶ γιά τήν ἀγραμματοσύνη καί τήν ἄγνοια, ἀλλά γιά τήν ἀποξένωση ἀπό τή θρησκεία, δηλ. τήν ἀποστασία ἀπό τόν Θεό καί τήν ἀποδοχή τῶν ὑλιστικῶν ἀντιλήψεων γιά τή ζωή⁶⁴⁶. Ὁ στόχος τῆς πραγματείας εἶναι ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ⁶⁴⁷ μέσῳ τῆς σοφίας καί τῆς πείρας τῶν Πατέρων, πού ἀπαριθμεῖ αἰῶνες⁶⁴⁸. Μέ τή μέθοδο τῆς συστηματικῆς παραλλαγῆς κειμένων⁶⁴⁹ στήν Ἀνθολογία συμπεριλήφθηκαν ἔργα 72 Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας⁶⁵⁰, ὅπως ἐπίσης καί ἀποσπάσματα ἀπό τό Γεροντικό, ἀναφορές στά

Γεροντικόν, Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, Κυρίλλου Σκυθοπολίτη, Ἠλία Πρεσβυτέρου, Ἰσιδώρου Πρεσβυτέρου, Κυριακοῦ τοῦ ἀναχωρητοῦ, Φωτίου Πατριάρχου, Φιλοθέου τοῦ Σιναΐτου, Νεκταρίου καί Θεοφάνους (Μετεώρων), Θεολήπτου Φιλαδελφίας. καί ἐπίσης οἱ ἀναφορές στά Τυπικά Ἱερῶν Μονῶν καί στίς Διαταγές τῶν Ἀποστόλων.
651. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., σελ. 6: «Ὡς πρός τήν παράθεσιν τῶν πατερικῶν χωρίων ἀκολουθοῦμεν τήν χρονολογικήν σειράν. Προηγοῦνται δηλονότι οἱ ἀρχαιότεροι καί ἕπονται οἱ νεώτεροι Πατέρες».
652.. Ὅ.π., σελ. 6: «Διά τήν συγκέντρωσιν τοῦ ὑλικοῦ ἐχρησιμοποιήθη κατά κύριον λόγον ἡ Πατρολογία τοῦ Migne. Κείμενά τινα μή συμπεριλαμβανόμενα εἰς αὐτήν ἀνεζητήθησαν ἀλλαχοῦ, ὅπως καί δι᾿ ἄλλα συμπεριλαμβανόμενα προετιμήθησαν νεώτεραι ἐκδόσεις».
653.. Ὅ.π., σελ. 6: «Εἰς τήν ταξινόμησιν τοῦ ὑλικοῦ προεκρίθη ἡ κλιμακωτή κατάταξις. Ἀρχίζομεν μέ τήν εἴσοδον εἰς τήν μοναχικήν ζωήν, διά νά φθάσωμεν εἰς τήν τελείωσιν καί τόν ἁγιασμόν τοῦ μοναχοῦ».
654.. Ὅ.π., σελ. 6: «Ἡ κατάταξις ἐξ ἄλλου εἰς τά ἐπί μέρους κεφάλαια δέν εἶναι ἴσως ἡ ἰδανική, καθ᾿ ὅσον εἰς πολλάς περιπτώσεις δέν ὑπάρχει σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ δύο θεμάτων, ὡς λ.χ. τῆς ὑπακοῆς καί τοῦ σεβασμοῦ πρός τόν προεστῶτα, τῶν ἐλλάμψεων καί τῆς θεοπτίας».
655.. Ἱερά Μονή Παντοκράτορος Σωτῆρος Χριστοῦ, Κέρκυρα, τ. Α΄ (2003), Β΄ (2004), Γ΄ (2011). Σαν ξεχωριστό τεύχος ἐκδόθηκε ὁ «Γυναικείος Ὀρθόδοξος Μοναχισμός » (2008).

Τυπικά ἱερῶν μονῶν καί στίς Διαταγές τῶν Ἀποστόλων. Ἡ ἔκθεση τοῦ ὑλικοῦ ἀρχίζει ἀπό τούς ἀρχαίους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας καί τελειώνει μέ τούς νεότερους⁶⁵¹, ἀπό τήν εἴσοδο στό μοναστήρι μέχρι τόν ἁγιασμό, τήν τελείωση (θέωση).

Στόν πρόλογο ὁ ἀνθολόγος ἀναφέρει τίς πηγές πού χρησιμοποίησε⁶⁵² καί τή μέθοδο πού ἀκολούθησε⁶⁵³. Τή δυσκολία προκάλεσε, κατά τή γνώμη του, ἡ κατάταξη τῶν θεμάτων στά ὑποκεφάλαια, διότι πολλά ἀπό τά θέματα ἀλληλοπεριχωροῦνται⁶⁵⁴.

Στήν παρούσα μελέτη χρησιμοποιήθηκε ἡ πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας, τῆς ὁποίας μέχρι σήμερα ἔχουν ἐπανεκδοθεῖ τά πρῶτα ἕξη ἀπό τά δεκατέσσερα κεφάλαια⁶⁵⁵.

..........Δέν θεωροῦμε ἀναγκαῖο νά παραθέσουμε ἐδῶ κάτι παραπάνω ἀπό τά περιεχόμενα τοῦ βιβλίου, διότι ὁ καθορισμός τῶν θεμάτων εἶναι πάνω ἀπό σαφής, ὅπως διατυπώθηκε στά κεφάλαια καί ὑποκεφάλαια τῆς πραγματείας.

..........Κεφάλαιο Α΄. Εἰσαγωγή στή μοναχική ζωή
..........1. Σκοπός καί ἀξία τοῦ μοναχισμοῦ (37 ἀποσπάσματα)
..........2. Ὅροι εἰσόδου στή μοναχική ζωή (17 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχική καθιέρωση (14 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Β΄. Τρόποι μοναχικῆς ζωῆς
..........1. Κοινόβιο (31 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Προεστώς (20 ἀποσπάσματα)
..........1. Προσόντα προεστῶτος (20 ἀποσπάσματα)
..........2. Καθήκοντα καί εὐθῦναι προεστῶτος (31 ἀποσπάσματα)
..........3. Δικαιώματα προεστῶτος - ὁ πρός αὐτόν σεβασμός (15 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐκλογή προεστῶτος (10 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διακονήματα (26 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Σωματική δίαιτα (40 ἀποσπάσματα)
..........2. Λαύρα (24 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀναχωρητισμός (21 ἀποσπάσματα)
..........4. Αὐστηρός Ἀναχωρητισμός (32 ἀποσπάσματα)
..........5. Οἱ διά Χριστόν σαλοί (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Σύγκριση τρόπων μοναχικῆς ζωῆς (46 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Γ΄. Ἡ μοναχική ὁμολογία
..........1. Παρθενία (35 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀκτημοσύνη (27 ἀποσπάσματα)
..........3. Ὑπακοή (36 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἔκταση ὑπακοῆς (19 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἐκκοπή ἰδίου θελήματος (25 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Δ΄. Γυναικεῖος μοναχισμός
..........1. Παρθενικόν μεγαλεῖον (19 ἀποσπάσματα)
..........2. Γυναικεῖα ἀνδραγαθήματα (16 ἀποσπάσματα)
..........3. Προτροπαί εἰς μοναζούσας (19 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Ε΄. Ἀσκητικοί ἱδρῶτες
..........1. Ἄσκησις – Βία (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Κακοπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐγκράτεια (35 ἀποσπάσματα)
..........4. Νηστεία (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἀγρυπνία (18 ἀποσπάσματα)
..........6. Ὁ κανών τοῦ μοναχοῦ (27 ἀποσπάσματα)

..........7..Ὑπομονή πόνων καί θλίψεων (43 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΣΤ΄. Μόνωσις καί κοινωνικότης
..........1. Ξενιτεία - Ἀποταγή (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Παραμονή εἰς τό κελλίον (19 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἄβατον (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Συντυχίαι (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Σχέσεις πρός οἰκείους (17 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἔξοδοι - Ἀποδημίαι (17 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἱεραποστολή (33 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἡσυχία (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ζ΄. Διάφοροι ἀρεταί
..........1. Ἐργασία (32 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἐλεημοσύνη (22 ἀποσπάσματα)
..........3. Φιλοξενία (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Κοσμιότης συμπεριφορᾶς (31 ἀποσπάσματα)
..........5. Πραότης (15 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἀμεριμνία (23 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἀνδρεία - Ἀφοβία (23 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἐλπίς (28 ἀποσπάσματα)
..........9. Χαροποιόν πένθος (33 ἀποσπάσματα)
..........10. Χαρά (24 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Η΄. Πόλεμοι καί μάχαι
..........1. Πόλεμος ὑπό διαβόλου (25 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Παγίδες τοῦ διαβόλου (28 ἀποσπάσματα)
..........2. Πόλεμος κατά διαβόλου (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Πόλεμος κατά παθῶν (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Γαστριμαργία (11 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Σαρκικά πάθη (19 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Φιλαργυρία (7 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Θυμός - Ὀργή (11 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Λύπη (7 ἀποσπάσματα)
..........στ΄. Ἀκηδία (6 ἀποσπάσματα)
..........ζ΄. Κενοδοξία (14 ἀποσπάσματα)
..........η΄. Ὑπερηφανία (10 ἀποσπάσματα)
..........4. Λογισμοί (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Λογισμοί βλασφημίας (7 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἐνύπνια (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Συμμαχίαι, Ἡ Θεοτόκος - Ὁ Σταυρός – Οἱ ἄγγελοι κ.λπ. (26 ἀποσπάσματα)

..........Κεφάλαιον Θ΄. Πτώσεις καί ἧτται
..........1. Ὑποστολή τῆς χάριτος (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Μοναχοί κυκλευταί (14 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχοί ἀποχωροῦντες ἐκ τῆς ὑπακοῆς των (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Μοναχοί πεπλανημένοι (11 ἀποσπάσματα)
..........5. Μοναχοί ἐκπεσόντες (20 ἀποσπάσματα)
..........6. Μετάνοια (24 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐπιτίμια – Ποιναί (20 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ι΄. «Ἄγρυπνον ὄμμα»
..........1. Φόβος Θεοῦ (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Αὐτοεξέτασις – Αὐτογνωσία (15 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐξαγόρευσις λογισμῶν καί ἁμαρτιῶν (20 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐγκράτεια γλώσσης – Σιωπή (43 ἀποσπάσματα)
..........5. Φυλακή αἰσθήσεων (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Φυλακή μνήμης (Μνήμη Θεοῦ – θανάτου – κρίσεως – κολάσεων) (40 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐγρήγορσις (42 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΑ΄. Πνευματική ἀνύψωσις
..........1. Ἀνάγνωσις – Μελέτη (41 ἀποσπάσματα)
..........2. Ψαλμῳδία (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Μυστηριακή ζωή (30 ἀποσπάσματα)
..........4. Προσευχή (39 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἐκκλησιαστικαί ἀκολουθίαι (21 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἀδιάλειπτος προσευχή (14 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Εὐχή Ἰησοῦ (22 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Πειρασμοί ἐν τῇ προσευχῇ (17 ἀποσπάσματα)
..........5. Κατάνυξις (19 ἀποσπάσματα)
..........6. Νῆψις (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Θεωρία (29 ἀποσπάσματα)
..........α. Θεωρία καί πρᾶξις (21 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΒ΄. Αἱ τρεῖς κορυφαῖαι ἀρεταί
..........1. Ταπεινοφροσύνη (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀγάπη (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἀγάπη πρός Χριστόν (24 ἀποσπάσματα)

..........Κεφάλαιον ΙΓ΄. Χαρίσματα τοῦ Ἁγίου
........ .Πνεύματος
..........1. Γενικά περί χαρισμάτων (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Τό χάρισμα τῆς διακρίσεως (27 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Διάκρισις ἀρετῶν (39 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διάκρισις παθῶν καί ἁμαρτιῶν
..........(38 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Διάκρισις λογισμῶν (21 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Διάκρισις ὀπτασιῶν (23 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Διάκρισις πνευματικῶν καταστάσεων
..........(35 ..ἀποσπάσματα)
..........3. Διορατικόν χάρισμα (29 ἀποσπάσματα)
..........4. Προορατικόν χάρισμα (14 ἀποσπάσματα)
..........5. Τό κατά δαιμόνων χάρισμα (7 ἀποσπάσματα)
..........6. Τό κατά θηρίων χάρισμα (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Χάρισμα θαυματουργιῶν (29 ἀποσπάσματα)
..........8. Τό χάρισμα τῆς μακαρίας τελευτῆς
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........9. Ἕτερα χαρίσματα (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΔ΄. Τελείωσις
..........1. Καθαρά προσευχή (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Θεῖος ἔρως (30 ἀποσπάσματα)
..........3. Θεία μέθη (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Καρδιακόν δάκρυ (19 ἀποσπάσματα)
..........5. Κάθαρσις νοός καί καρδίας (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Θεῖος σαββατισμός (11 ἀποσπάσματα)
..........7. Εἴσοδος εἰς τόν θεῖον καί ὑπέρφωτον γνόφον
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........8. Θεολογική μύησις (29 ἀποσπάσματα)
..........9. Θεοπτία (22 ἀποσπάσματα)
..........10. Θεῖαι ἐλλάμψεις (33 ἀποσπάσματα)
..........11. Θέωσις (28 ἀποσπάσματα)

..........2.3.στ. Προσκυνητάρια

Ὁ τύπος αὐτός τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου γνώρισε τήν ἀνανεωμένη καί τήν ἐμπλουτισμένη του μορφή. Ὅπως τό κάθε του σύγγραμμα, ἔτσι καί τά Προσκυνητάρια, ἔχουν ξεκάθαρους ποιμαντικούς σκοπούς. Εἶναι μιά σύντομη, εὐχάριστη καί συναρπαστική διδασκαλία γιά τό πῶς πρέπει νά γίνει ἕνα σωστό προσκύνημα στό μοναστήρι, εἶναι μιά πλούσια καί αὐθεντική παροχή σχετικῆς γνώσης γιά κάθε ἐπίπεδο ἀναζήτησης, εἶναι μιά ἐμπνευσμένη μετάδοση θαυμασμοῦ καί ἀγάπης

656. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 8: «Σάν εὐλογία πατρική, μποροῦμε, νομίζουμε, νά τό προσφέρωμε στά ἀγαπητά μας Μοναστήρια τῶν Μετεώρων… ἱκανοποιῶντας, κατά δύναμιν, τήν κοπιώδη πορεία τους, πού εἴθε πάντοτε νά εἶναι ἀνάβασις».
657. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 5: «Τό καλογερικό του ὄνομα εἶναι "προσκυνητάρι". Ὁ κόσμος τό θέλει "ὁδηγό"».
658.. Ὅ.π., σελ. 16: «Ὁ ναός εἶναι κατάγραφος ἀπό ὡραιότατες ἁγιογραφίες. Γεμίζει τήν ψυχή ἀπό θάμβος καί βοηθεῖ πολύ τόν ἐπισκέπτη στό εὐλαβικό του προσκύνημα».
659.. Ὅ.π., σελ. 76: «Νῦν δέ ἐπί τούτοις δέομαι καί ἀντιβολῶ ἕνα ἕκαστον τῶν μετ᾿ ἐμέ τήν προστασίαν τε καί προεδρίαν δεξόμενον ἐκ τῶν τῆς Μητροπόλεως Λαρίσσης…».
660. «Ἐλευθέρα Γνώμη» ἀπό 31.1.1962, ἄρθρο «Τό λογοτεχνικό ἔργο τοῦ Σεβασμιωτάτου κ.κ. Διονυσίου»: «Ποτέ τά μοναστήρια τῶν Μετεώρων μας δέν γνώρισαν τήν ζωντανότερη προβολή ἀπό αὐτή, πού τούς γίνεται ἀπό τόν Μητροπολίτην Διονύσιο καί ποτέ καί ἀπό κανένα δέν ἀγαπήθηκαν τόσο, ὅσο ἀπό Αὐτόν».

πρός τόν ἱερό αὐτό θεσμό τῆς Ἐκκλησίας, τό μοναχισμό, εἶναι καί μιά ἔκφραση πατρικῆς στοργῆς τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς μοναχούς του⁶⁵⁶.

«Ἅγιος Βησσαρίων» (Δούσικον)

Τό Πρισκυνητάρι⁶⁵⁷ ἀποτελεῖται ἀπό τόν Πρόλογο καί 17 κεφάλαια:
1. Τοπογραφία, 2. Τό μοναστήρι, 3. Τό ἐσωτερικό, 4. Ἡ τράπεζα, 5. Ὁ ναός⁶⁵⁸, 6. Παρεκκλήσια, 7. Ἅγια Λείψανα, 8. Κειμήλια, 9. Βιβλιοθήκη, 10. Δράση, 11. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων, 12. Ἡ Τιμία Κάρα τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος, 13. Ἡ Διαθήκη τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος⁶⁵⁹ (Τό κείμενο τῆς Διαθήκης, ὡς ἱστορικό ντοκουμέντο, χρήζει ἰδιαιτέρας προσοχῆς. Ὁ συγγραφέας τό παραθέτει ὁλόκληρο, μέ τίς ὀκτώ ὑπογραφές τῶν Ἀρχιεπισκόπων, διαδόχων τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνα, μέ τίς ὑποσχέσεις τους νά τηρήσουν τά λόγια τοῦ κτήτορα), 14. Χρονολογίες σχετικές μέ τόν Ἅγιο Βησσαρίωνα, 15. Χρονολογίες σχετικές μέ τό μοναστήρι, 16. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων πρός τούς πατέρας καί ἀδελφούς τῆς μονῆς του, 17. Ὁ ναός Πόρτα Παναγιᾶς.
Τά στοιχεῖα εἶναι ταξινομημένα σύμφωνα μέ τίς ἐπιστημονικές προδιαγραφές. Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς εἶναι προσιτός καί γιά τόν ἄνθρωπο μέ στοιχειώδη μόρφωση. Ὁ συγγραφέας καταφέρνει νά κάνει τήν ἀρχαία Μονή στόχο γιά μελέτη καί ἔρευνα τῶν εἰδικῶν, παράλληλα προσφέρει γνώση καί ἐμπνέει τήν ὑπερηφάνεια στούς ἐπιχώριους, γιά τό θησαυρό πού κατέχουν.

«Τά Μετέωρα»

Στήν παρούσα ἐργασία θά χρησιμοποιηθεῖ ἡ δ΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος, στήν ὁποία συμπεριλήφθηκαν τά μέχρι τότε ξεχωριστά τεύχη: «Βαρλαάμ», «Ἅγιος Στέφανος», «Μετέωρο» καί προστέθηκαν τά κεφάλαια «Ἁγία Τριάδα», «Ρουσάνου», μέχρι καί τήν περιγραφή τῶν ἐρειπωμένων μοναστηριῶν καί ἐκείνων πού καταστράφηκαν τελείως καί θεωρήθηκαν ὡς ἀνύπαρκτα⁶⁶⁰.

661. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 6.
662.. Ὅ.π., σελ. 6: «…νά βοηθηθῇ ὅποια ψυχή τό ζητεῖ νά πλησιάσῃ τό νόημα τῆς πνευματικότητος τῶν Μετεώρων».
663. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 6: «Σήμερα τραβᾶ ὁ κόσμος. Αὔριο ἠμπορεῖ νά στραφῇ καί πάλι τό ρεῦμα πρός τήν ἔρημο, τή γαλήνη τῶν Μοναστηριῶν, καί ἡ ὁλόθερμη εὐχή μου νά γίνῃ πραγματικότης: νά χυθῇ καινούργιο αἷμα στή γηρασμένη Ἀδελφότητα, νά ξανακαινουργιώσῃ (τό μοναστήρι)…»
664. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 50: «Κάτω, ἐδῶ, ἁπλώνεται μέ χάρι, σάν παραμυθένια ἀρχόντισσα, μέ τό Μοναστήρι κορώνα στό κεφάλι, ἡ πεντάμορφη Καλαμπάκα. Λίγο πιό πέρα, αὐτό τό τεράστιο φίδι, πού ἀπό τό μέγεθός του καί τό βαρυφορτωμένο στομάχι, σέρνεται μ᾿ ἔκδηλη νωθρότητα πρός τά κάτω, εἶναι ὁ Πηνειός. Ὅσο, ὅταν εἶναι στά καλά του, γίνεται πηγή πλούτου καί χαρᾶς γιά τά γύρω του χωριά, τόσο, ὅταν θυμώσῃ κι ἀγριέψῃ, γίνεται ὁ φόβος καί ὁ τρόμος των».

..........Ὁ Πρόλογος δίνει πληροφορία, ὅτι τό πόνημα εἶχε μεγάλη ζήτηση καί σέ μικρό χρονικό διάστημα ἐξαντλήθηκαν οἱ δύο πρῶτες ἐκδόσεις ἀπό πέντε χιλιάδες ἀντίτυπα ἡ κάθε μία καί ἡ ζήτηση παρέμεινε σταθερή, ὁπότε οἱ ἐκδόσεις συνεχίστηκαν⁶⁶¹.
..........Ὁ σκοπός τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι διπλός: α΄. ἡ ἐκπλήρωση τῆς ἀναζήτησης τῶν προσκυνητῶν νά πλησιάσουν τήν πνευματικότητα τοῦ μοναχισμοῦ τῶν Μετεώρων⁶⁶² καί β΄. ἡ προσέλκυση τῶν προσκυνητῶν πρός τό μοναχικό βίο μέ προοπτική τήν ἀφιέρωση⁶⁶³.
..........Ἡ δομή τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι πάντοτε ἡ ἴδια, ὅπως τήν περιγράψαμε παραπάνω στό Προσκυνητάριο τῆς Μονῆς Δουσίκου.
..........Ἡ γλώσσα τοῦ κειμένου εἶναι ἁπλή καί προσιτή, σέ μερικά σημεῖα μάλιστα ἀρκετά χαριτωμένη, ὅπως στήν περιγραφή τοῦ τοπίου⁶⁶⁴ – μέθοδος πού ξεκουράζει στήν πορεία τῆς διήγησης, πυκνῆς ἀπό ἱστορικά στοιχεῖα.
..........Ὁ ἐπιστημονικός χαρακτήρας τοῦ κειμένου παρουσιάζει τήν ἀρχαιολογική ἔρευνα τοῦ συγγραφέα: τή μελέτη τῶν ἐπιγραφῶν στούς ἁγιογραφημένους τοίχους, στίς πέτρινες ἐντοιχισμένες πλάκες τῶν κτιρίων, τή σύγκριση τῶν στοιχείων μέ τούς κώδικες, παρατίθεται πλούσιο ὑλικό ἀπό τά ἔργα ἐπιστημόνων ἐρευνητῶν, ἀλλά καί ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας λαμβάνει θέση καί καταλήγει σέ θετικές χρονολογίες μέ ἐπιστημονική εὐθύνη καί ἀκρίβεια στά ἐπιχειρήματα.

665. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου.
666. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
667. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη, Ἀθῆναι 1962.
668. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 143.
669. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους, σελ. 6: «Ἄν δέ λάβωμεν ὑπ᾿ ὄψιν, ὅτι αἱ περισσότεραι ἐξ αὐτῶν προέρχονται ἐκ προσώπων, τά ὁποῖα διέκειντο δυσμενῶς πρός αὐτόν, δυνάμεθα καλύτερον νά κατανοήσωμεν πόσον δύσκολον ἐγχείρημα ἀποτελεῖ τό νά ἐπιχειρήσῃ τις νά διαζωγραφίσῃ τήν εἰκόνα τοῦ ἐθνομάρτυρος φιλοσόφου».

..........Κατά παρόμοιο τρόπο γράφτηκαν καί τό Προσκυνητάριο τῆς Μονῆς Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου, ἀπό τό ὁποῖο οὐσιαστικά καί ξεκίνησε ἡ προσπάθεια συγγραφῆς Προσκυνηταρίων⁶⁶⁵, ὅπως καί τά Προσκυνητάρια τῶν Μονῶν Βυτουμᾶ⁶⁶⁶ καί Σταγιάδων^667.

2.4.ζ. Ἁγιολογικές ὁμιλίες

Οἱ ἁγιολογικές ὁμιλίες, πού συνήθως ἀναφέρονται σέ πρόσωπα τῆς Ἁγίας Γραφῆς, σέ Ἁγίους, μάρτυρες καί πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, συγγενεύουν μέ τούς Βίους τῶν Ἁγίων, διότι περιλαμβάνουν συχνά ἕνα ἐκτεταμένο βιογραφικό μέρος, ἐξελίχθηκαν κυρίως μέσω τοῦ ἔργου τῶν Πατέρων τοῦ 4ου αἰώνα (Βασιλείου Καισαρείας, Γρηγορίου Ναζιανζηνοῦ, Γρηγορίου Νύσσης, Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου)⁶⁶⁸. Συνεχίζοντας αὐτή τήν παράδοση ὁ Διονύσιος προσθέτει μιά ἰδιοτυπία: στίς ἁγιολογικές του ὁμιλίες, μαζί μέ τήν ἀκλόνητη πίστη στόν Θεό, ἐγκωμιάζει τήν ἀγάπη τοῦ Ἁγίου, τόν βίο τοῦ ὁποίου ἐξιστορεῖ, πρός τήν πατρίδα. Οἱ ἐγκωμιαζόμενοι τοῦ Διονυσίου, εἴτε ἀρχαῖοι, εἴτε νέοι, συνήθως εἶναι οἱ Ἕλληνες-Μάρτυρες καί ἰδιαίτερα Μάρτυρες-ποιμένες καί μάλιστα τοῦ τόπου, στόν ὁποῖο βρίσκεται ὁ ὁμιλητής.

«Διονύσιος ὁ ″Σκυλόσοφος″, πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους» (1967).

Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στή Λάρισα, κατά τήν τελετή τοῦ «Συνδέσμου Γραμμάτων καί Τεχνῶν Θεσσαλίας». Ὁ ὁμιλητής Μητροπολίτης ἐπιχείρησε νά ἀναδείξει τή ζωή, τή δράση καί τόν μαρτυρικό θάνατο ἑνός παρεξηγημένου Ἁγίου – τοῦ Λαρίσης Διονυσίου τοῦ Φιλοσόφου (1541-1611)– καί ἔφερε εἰς πέρας τήν ἔρευνά του, χρησιμοποιώντας καί τίς παλαιές πηγές⁶⁶⁹ καί τίς τελευταῖες

670.. Ὅ.π., σελ. 7: «Εὐτυχῶς, τελευταίως, ὁ Διευθυντής τοῦ Μεσαιωνικοῦ Ἀρχείου τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν κ. Λέανδρος Βρανούσης ἐπέτυχε νά ἀνεύρῃ εἰς τά Κρατικά Ἀρχεῖα τῆς Ἱσπανίας πολύτιμον σχετικόν ὑλικόν, ἐπί τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ὡμίλησε περί τοῦ Διονυσίου εἰς τήν αἴθουσαν τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρίας Ἀθηνῶν καί τήν ὁποίαν διάλεξιν πάνυ εὐγενῶς ἔθεσεν εἰς τήν διάθεσιν τοῦ γράφοντος».
671.. Ὅ.π., σελ. 15: «Ἰδιαιτέρως δι᾿ ἡμᾶς σήμερον, οἱ ὁποῖοι διερχόμεθα μίαν καμπήν τῆς ἐθνικῆς μας ἱστορίας, τό πρόσωπον τοῦ Διονυσίου πρέπει νά μᾶς ὑπενθυμίζῃ, ὅτι ἡ Ἑλλάς καί μάλιστα ἡ χριστιανική, δέν εἶναι μόνον μία γεωγραφική ἔννοια, ἀλλά μία ἀξία πνευματική, ἡ ὁποία περικλείει ὅ,τι ὑψηλότερον καί ὅ,τι εὐγενέστερον ἔχει νά δώσῃ ἡ ἀνθρωπίνη ἱστορία. Χάριν αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος, διά νά τῆς δώσῃ τήν δυνατότητα νά διαδραματίσῃ καί πάλιν τόν ἀνεκτίμητον προορισμόν της μεταξύ τῶν πεπολιτισμένων καί ἐλευθέρων Ἐθνῶν ἐθυσιάσθη, καθ᾿ ὅν τρόπον ἐθυσιάσθη καί ὁ Διονύσιος καί ὅλη ἡ πολυάριθμος ἡρωϊκή χορεία τῶν ἀγωνιστῶν τῆς Ἐλευθερίας».
672..Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: «…εἰς τήν καρδίαν τῆς περιοχῆς Ἀσπροποτάμου τῆς Θεσσαλικῆς Πίνδου».
673.. Ὅ.π., σελ. 18.
674.. Ὅ.π., σελ. 19: «Κατά τρόπον ἀριστοτεχνικώτατον ὁ ἐμπνευσμένος ἱεροκήρυξ π. Κοσμᾶς κάνει πρῶτον τούς καταφρονεμένους ἀκροατάς του νά αἰσθάνωνται ὑπερηφάνειαν διότι ἐγεννήθησαν Ὀρθόδοξοι χριστιανοί καί εἶναι Ἕλληνες, ἀπομακρύνων οὕτω πως πᾶσαν σκέψιν ἀπαρνήσεως τοῦ Χριστοῦ καί τῆς Ἑλλάδος…».
675.. Ὅ.π., σελ. 21: «Εἰς τήν ἑδραίωσιν τῆς Πίστεως καί τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος ἀναμφιβόλως συμβάλλει ἡ μόρφωσις. Διά τοῦτο καί ἐπιμένει πολύ εἰς τήν ἵδρυσιν σχολείων».
676.. Ὅ.π., σελ. 26-27.

ἀνακαλύψεις⁶⁷⁰. Ἐκφέρει καί τή δική του ἑρμηνεία τῶν γεγονότων καί τῆς προσωπικότητας τοῦ Ἐθνομάρτυρα. Μετά ἀπό μιά ἐκτεταμένη μελέτη, σχετικά μέ τό ἀντικείμενο τῆς ὁμιλίας, σέ σύντομο χρονικό διάστημα ὁ ὁμιλητής προσέφερε μιά γνώση, ἐπεξεργασμένη ποιμαντικά καί προσαρμοσμένη πρός τίς πνευματικές ἀναζητήσεις τῆς ἐποχῆς⁶⁷¹.

«Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός» (1966)

Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στήν τελετή τῶν ἀποκαλυπτηρίων τῆς προτομῆς τοῦ ἱερομάρτυρα καί ἐθναποστόλου Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ⁶⁷². Κατά τόν Διονύσιο Τρίκκης ὁ Ἅγιος Κοσμάς ἐκπροσωπεῖ τήν ἰδανική μορφή τοῦ Ἕλληνα ἱερέα, πού «κλείει ἐντός του ὁλόκληρον τήν Ὀρθοδοξίαν καί τό Ἔθνος»⁶⁷³. Ὁ Μητροπολίτης συχνά καί ὁ ἴδιος ἀκολουθοῦσε τήν τακτική τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, τό περιεχόμενο τῶν κηρυγμάτων τοῦ ὁποίου ἦταν πάντοτε ὁ Χριστός καί ἡ Ἑλλάδα⁶⁷⁴. Ὁ ὁμιλητής ἑστιάζει στίς βασικές θέσεις τῶν κηρυγμάτων τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ, ὁ ὁποῖος: προτρέπει στήν ἀγάπη καί ὁμόνοια μεταξύ τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων, καυτηριάζει τήν ἀδικία καί τήν ἐκμετάλλευση μεταξύ τους, ἐπιμένει ἰδιαίτερα στήν Κυριακή ἀργία, θίγει θέματα κοινωνικά, ὅπως τῆς ἄθλιας κατάστασης τῆς γυναίκας, προτρέπει ἐπίμονα στήν ἵδρυση σχολείων⁶⁷⁵. Άνακεφαλαιώνοντας, ὁ ὁμιλητής δίνει τήν ἑρμηνεία σέ ὅλο τό πνευματικό ἔργο καί τόν μαρτυρικό θάνατο τοῦ ἰσαποστόλου Κοσμᾶ σέ μορφή ἐγκωμίου⁶⁷⁶.

677. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 5.
678.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἰμβριακαί ἐντυπώσεις, σελ. 11-12: «Κλῖμα θαυμάσιον. … Γῆ γόνιμος. … Θά ἔπρεπεν εἰς τήν προνομιοῦχον αὐτήν γωνίαν ἡ πτωχεία νά εἶναι ἄγνωστος, ἡ δέ ἀσθένεια σπανιωτάτη. Μεγάλως λυπεῖ τόν φίλον τῆς νήσου ἡ διαπίστωσις τοῦ ὅλως ἐναντίου˙ καί τοῦτο διότι λείπει ἡ ἐπιστημονική καθοδήγησις εἰς τήν ἐκμετάλλευσιν τοῦ φυσικοῦ πλούτου αὐτῆς. ...».
679.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἰμβριακαί ἐντυπώσεις, σελ. 12: «Ὄχι ὀλίγον, κατά τήν γνώμην μου, κωλύει τήν ἀνάπτυξιν τῆς γεωργίας καί ἡ ἔλλειψις τοῦ δέοντος σεβασμοῦ πρός αὐτήν ἀπό ποιμένων τινῶν. … συμβαίνει πολλάκις μερικοί ποιμένες χάριν καλλιτέρας διαθρέψεως τῶν ποιμνίων των, ἐλαφρᾷ τῇ συνειδήσει, νά καταστρέφουν τόν ἐσπαρμένον ἀγρόν τοῦ γείτονός των. … Δέν ἐγνώρισεν ὁ δυστυχής τόν ὡραῖον ἐκεῖνον κοινωνικόν ὅρον τοῦ Κυρίου ἡμῶν· «πάντα οὖν ὅσα ἄν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καί ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς». Οὔτε ἐσκέφθη ποτέ, φαίνεται, ὅτι ἡ εὐτυχία αὐτοῦ τοῦ ἰδίου ἐξαρτᾶται ἐν μέρει ἀπό τήν εὐδαιμονίαν τοῦ γείτονός του. Ἐάν, εὐλογημένε μου, εὐτυχῇ τό ὅλον, ἑπόμενον εἶναι νά μή δυστυχῇ καί τό μέρος».
680.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἕνα μήνυμα ἀπό τό Σπήλαιο τῆς Ἀποκαλύψεως, σελ. 25: «Σέ μια στιγμή, μέσα σ᾿ ἕνα βαθύ καί ἐκτεταμένο πόνον, διερωτᾶται: Γιατί νά ἐπιτρέψῃ ὁ Θεός οἱ πράσινοι ἱππεῖς τῆς Ἀποκαλύψεως, μέ τή σημαία τοῦ θανάτου, νά καλπάσουν ἐπάνω ἀπό τίς ὑπέροχες ἑπτά Ἐκκλησίες τῆς Μ. Ἀσίας, πού ἱδρύθηκαν μέ τόσους ἀνέκφραστους πόνους τοῦ Ἀποστόλου τῶν Ἐθνῶν; Γιατί; Διότι –τήν ἀπάντησι τήν δίδει ὁ ἴδιος ὑψιπέτης Εὐαγγελιστής– "τήν ἀγάπην τήν πρώτην ἀφῆκαν" (Ἀποκ. β΄ 4), τήν ἀγάπην πρός τόν Χριστόν καί πρός τόν πλησίον».
681. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Εἰς μνήμην Ἀλεξάνδρου Γκιάλα, σελ. 27: «… ἐμελέτησεν ἀπλήστως τούς μεγάλους Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας. Ἠγωνίσθη πολύ, διά νά γνωρίσῃ καλῶς καί τόν ἑαυτόν του. Καί μέ τήν προσευχήν καί τήν μυστηριακήν ζωήν κατώρθωσε νά γίνῃ ὁ Χριστοκεντρικός, ὁ γνήσιος Ὀρθόδοξος Θεολόγος, πού παρουσιάζει εἰς ἕνα ἁρμονικόν συνδυασμόν θεωρίαν καί πρᾶξιν». 682.. Ὅ.π., σελ. 27: «Λογοτέχνης πραγματικός, πιστεύων ὅτι ὁ σκοπός καί τά μέσα καί οἱ καρποί τῆς τέχνης τοῦ λόγου πρέπει νά συντελοῦν διά τήν καλυτέρευσιν καί ἄνοδον τοῦ ἀνθρώπου, ἔθεσε τήν ἐξαιρετικήν λογοτεχνικήν του ἱκανότητα, εἰς τήν ὑπηρεσίαν τοῦ συνανθρώπου του».
683.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος (Τό φιλόστοργόν του), σελ. 31.
684.. Ὅ.π., Ὁ πατήρ Εὐσέβιος «Ἐνσάρκωσις τῆς Ἀγάπης», σελ. 32-34.

2.4. Ἀρθρογραφία

Ἡ ἀρθρογραφία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου εἶναι δεῖγμα τῆς ποιμαντικῆς του ἀνησυχίας, ὅπως τό μαρτυρεῖ καί ὁ τίτλος τῆς συλλογῆς ἄρθρων «Ἱεροί παλμοί» (1962). Ὁ συγγραφέας κατηγοριοποίησε τά ἄρθρα κατά θέματα, δημιουργῶντας τέσσερις ἑνότητες: κοινωνικά (8 ἄρθρα), ἐθνικά (7 ἄρθρα), ἑόρτια (16 ἄρθρα) καί ἱερατικά (12 ἄρθρα). Μερικά ἀπό αὐτά εἶχαν ἐκφωνηθεῖ ὡς λόγοι καί ὕστερα πῆραν τή μορφή ἄρθρου⁶⁷⁷.
..........Στά κοινωνικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: ἡ ὑλική δυστυχία στά νησιά (αἰτίες/προτάσεις θεραπείας⁶⁷⁸)· ἡ ἀντίθετη πρός τό Εὐαγγέλιο ἀντιμετώπιση τοῦ συνανθρώπου, αἰτία κοινωνικῶν προβλημάτων⁶⁷⁹· ἡ παράβαση τῶν δύο μεγάλων ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ, αἰτία αὐτοκαταστροφῆς τῆς ἀνθρωπότητας⁶⁸⁰· σύγχρονες μέ τόν ἀρθρογράφο ἐπιφανεῖς ἐκκλησιαστικές προσωπικότητες ὡς πρότυπα πρός μίμηση (θεολόγου⁶⁸¹ καί λογοτέχνη⁶⁸² Ἀλέξανδρου Γκιάλα [Γ. Βερίτη], τοῦ φιλόστοργου Ἱεράρχη Ἀθηνῶν Χρυσάνθου⁶⁸³ καί τοῦ Ἀρχιμ. Εὐσεβίου Ματθοπούλου⁶⁸⁴).

685.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ τελετῇ τῶν ἀποκαλυπτηρίων τῆς ἐντοιχισθείσης πλακός εἰς ἀνάμνησιν τοῦ ἀπαγχονισμοῦ τοῦ Ἐθνομάρτυρος Μητροπολίτου Λήμνου Ἰωακείμ, σελ. 43-45.
686.. Ὅ.π., ἀπό τήν Βιβλιοκρισία («Ὁ Ρωγῶν Ἰωσήφ, Ἐπίσκοπος τῶν ἐλευθέρων πολιορκημένων. Ἀθῆναι 1954»), σελ. 64-66.
687.. Ὅ.π., ἀπό τήν Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν, σελ. 52: «Ἱεράρχης καί ἐγώ τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐξορισθείς ὡς φίλαγγλος καί τιμηθείς διά τάς ὑπέρ τῶν Ἄγγλων ὑπηρεσίας μου, αἰσθάνομαι τό καθῆκον νά διαμαρτυρηθῶ ἐντόνως δι᾽ ὅλα αὐτά πρός σᾶς τούς πολεμήσαντας εἰς τήν Ἑλλάδα Ἄγγλους καί πρός ὅλον τόν ἀγγλικόν λαόν. Ἐπιστρέφω, λοιπόν, τό δίπλωμα πρός τούς κυβερνήτας σας, διότι δέν ἔχει πλέον σήμερον δι᾽ ἐμέ καμμίαν ἀξίαν. Δέν μετανοῶ δι᾽ ὅσα ἔκαμα τότε. Λυποῦμαι μόνον διά τήν διαγωγήν τῆς ἀγγλικῆς κυβερνήσεως».

..........Στά ἐθνικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: ὁ ρόλος Ἐθνομαρτύρων ἱεραρχῶν στήν ἱστορία τοῦ ἔθνους⁶⁸⁵· ἡ προβολή ζωῆς καί δράσης ἑνός Ἕλληνα Ἐπισκόπου στό συγγραφικό ἔργο τῆς ἐποχῆς τοῦ ἀρθρογράφου⁶⁸⁶· διαμαρτυρία γιά τό γεγονός τῆς ἀπαγωγῆς τοῦ Κύπρου Μακαρίου Γ΄ μέσω τῶν δύο ἀνοικτῶν ἐπιστολῶν πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστές μέ τόν ἀγγλικό λαό⁶⁸⁷ καί πρός τόν κλῆρο τῆς Μ. Βρετανίας.

688.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον Σωτήρ, σελ. 71: «Ἀλλά τότε, ἀνάγκη καί ἡ ζωή μας νά εἶναι ἀνάλογος: πιστή, ἁγία, ἐνάρετος, "πλήρης ἀγαθῶν ἔργων καί ἐλεημοσυνῶν". Πόση πτωχεία ὑπάρχει γύρω μας! … Ἡ συνέπεια ἐπιβάλλει ὁλόκληρος ἡ ζωή μας νά φωτίζεται ἀπό τόν λαμπρόν Ἀστέρα τῆς Βηθλεέμ. Ὅπως δέ ὁ ὁδοιπόρος τῆς ἐρήμου, πού ἔχει χάσει τόν δρόμον καί περιπλανᾶται μέ ἀγωνίαν, παραδίδεται μέ πλήρη ἐμπιστοσύνην, μόλις συναντήσῃ ἕνα καλόν ὁδηγόν, τό ἴδιον καί ἡμεῖς νά παραδίδωμεν "ἑαυτούς καί ἀλλήλους καί πᾶσαν τήν ζωήν ἡμῶν" εἰς τόν Σωτῆρα, διά νά μᾶς κατευθύνῃ Ἐκεῖνος ἀσφαλῶς εἰς τόν δρόμον τῆς ζωῆς. Τότε θά ἔχῃ καί εἰς ἡμᾶς πλήρη τήν ἐφαρμογήν του τό ὁλόχαρον ἀγγελικόν μήνυμα, "Ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον Σωτήρ"».
689.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Παῦλος ἐν Ἀθήναις, σελ. 119: «Μεγάλη ἡ στιγμή αὐτή διά τήν Ἑλλάδα. Κανένα ἄλλο γεγονός τῆς μακραίωνος ζωῆς της δέν δύναται νά παραβληθῇ κατά τήν σημασίαν καί τά ἐπακολουθήματα πρός ὅ,τι συνετελέσθη κατά τήν στιγμήν ἐκείνην ἐπί τοῦ Ἀρείου Πάγου. Ὁ θεόληπτος Ἀπόστολος ἐνώπιον ἀριστοκρατῶν τοῦ πνεύματος, ἐν μέσω κοινωνίας ἐγκαυχωμένης ἐπί ὑψίστῳ πολιτισμῷ, κηρύττει τό Εὐαγγέλιον»˙ σελ. 122: «Ἐπιλάμπει τό "φῶς τό ἀληθινόν", τόν ἐν σκότει καί σκιᾷ θανάτου εὑρισκόμενον Ἑλληνισμόν καί σώζεται αὐτός καί θέτει πάλιν εἰς τήν ὑπηρεσίαν τῆς ἀνθρωπότητος ὅ,τι ὁ Θεός ἀπό αἰώνων εἶχεν ἐμπιστευθῆ εἰς αὐτόν: τῆς γλώσσης τήν γλαφυρότητα, τῆς τέχνης τήν ὡραιότητα, τῆς φιλοσοφίας τάς πτήσεις, τῆς λογικῆς τήν ὀξύτητα, τῆς φαντασίας τό κάλλος, τόν λυρισμόν τῆς ποιήσεως. Πόσον μεγάλη, ἀληθῶς, ἡ ὀφειλή μας πρό τόν μακάριον Παῦλον!»
690.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ θησαυρός τῆς Μυτιλήνης, σελ. 125: «Δέν χρειάζονται, λοιπόν, γνῶσις καί σοφία, οὔτε πλούτη καί ἀξιώματα τρανά καί τά παρόμοια, διά νά ἱκανοποιήσωμεν τήν δίψαν τῆς ψυχῆς μας διά τήν μόνιμον καί ἀληθῆ δόξαν. Πίστις μόνον θερμή καί ζωντανή εἰς τόν Χριστόν ἀπαιτεῖται. Συμμόρφωσις πλήρης πρός τό θεῖον Του θέλημα. Ὁλόψυχος ἀφοσίωσις πρός Αὐτόν».
691.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Εἰς τά ἐγκαίνια τῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας» Κύπρου (1950), σελ. 133: «Ἡμεῖς οἱ διδάσκαλοι, διά τῆς διδασκαλίας, ἀλλά καί διά τοῦ παραδείγματος, ὑποχρεούμεθα νά σᾶς παράσχωμεν τάς ἀπαιτουμένας γνώσεις καί τόν παλμόν τοῦ ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ διά τήν ἐπιτυχίαν τῆς ἀποστολῆς σας». 692.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς Ἐπίσκοπον χειροτονίᾳ μου, σελ. 149.
693.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἡ πτωχεία τῶν ἱερέων μας, σελ. 173: «Ἀλλ᾿ ὁ Κύριος εἶπεν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι τοῦ Εὐαγγελίου Του, ὅσοι ζητοῦν τήν Βασιλείαν Του, δέν θά στεροῦνται τῶν ἀπαραιτήτων τῆς ζωῆς: "Ζητεῖτε τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καί ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν" (Λουκ. ιβ΄ 32). Πῶς συμβιβάζονται λοιπόν αὐτά μέ τήν μέχρι στερήσεων πτωχείαν τῶν ἱερέων μας; Μήπως πραγματική αἰτία τῆς πτωχείας των δέν εἶναι ὅσα ἀνωτέρω ἐσημειώσαμεν; Μήπως ἀλλοῦ ἔχει τήν ρίζαν του τό κακόν; Ἀσφαλῶς. Καί ἡ ἀνεπαρκεστάτη μισθοδοσία καί τά ἀνάξια λόγου τυχηρά εἶναι ἀποτελέσματα. Ἡ πραγματική αἰτία εἶναι ἄλλη, εὑρίσκεται βαθύτερα: Εἶναι ἡ μή ἐκτέλεσις ἐκείνων, πού μετά τήν ἐφαρμογήν των μόνον, κατά τούς λόγους τοῦ Κυρίου, δίδονται τά ἀγαθά».

..........Στά ἑόρτια ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: ὁ χριστιανός ὄντως γιορτάζει, ὅταν συμμορφώνει τή ζωή του στό νόημα τῆς ἑορτῆς⁶⁸⁸· τό κήρυγμα τοῦ Εὐαγγελίου στόν Ἄρειο Πάγο ἀπό τόν Ἀπόστολο Παῦλο εἶναι τό σπουδαιότερο γεγονός σέ ὅλη τήν ἱστορία τῆς Ἑλλάδος⁶⁸⁹· τό παράδειγμα τοῦ Ἁγίου Θεοδώρου, τοῦ Νεομάρτυρα τῆς Λέσβου, διδάσκει ὅτι, γιά τήν εἴσοδο στή Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀρκοῦν ἡ πίστη καί ἡ ἐκπλήρωση τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ⁶⁹⁰ (τά δύο τελευταῖα ἄρθρα εἶναι ἁγιολογικά ἐγκώμια, μέ ἔντονο διδακτικό χαρακτήρα).
..........Στά ἱερατικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: ἡ σπουδαιότητα τῆς μορφώσεως τῶν ἱερέων· ἡ παροχή τῆς γνώσης γίνεται μέσω διδασκαλίας καί τοῦ παραδείγματος τοῦ διδασκάλου⁶⁹¹· πρόγραμμα τοῦ Ἐπισκόπου βάσει τῆς Ἁγίας Γραφῆς⁶⁹²· ἡ φτώχεια τῶν ἱερέων εἶναι ἀποτέλεσμα ζωῆς, ἀσύμφωνης μέ τό Εὐαγγέλιο⁶⁹³.

694. Καδῆ Χ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 235, ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Σαλαμῖνος Γενναδίου πρός τόν Λήμνου Διονύσιο: «Εὐχόμεθα ὁ Θεός νά σᾶς φωτίσῃ νά συγγράψετε καί νέον βιβλίον πνευματικοῦ περιεχομένου πχ. διά τά καθήκοντα τοῦ χριστιανοῦ πρός τήν Ἐκκλησίαν, τήν οἰκογένειαν, τήν κοινωνίαν κλπ., θέματα τά ὁποῖα καλῶς κατέχετε…».
695. Μητρ. Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 7: «Ἔβλεπα μπροστά μου ἕνα μεγάλο χρέος: ἑκατοντάδες, χιλιάδες τέτοια παιδιά ἔβλεπα νά μᾶς κατηγοροῦν πικραμένα γιά τήν ἀδιαφορία μας. Ὡστόσο ἔβλεπα καί τούς ἱεροκήρυκές μας καί τούς ἄλλους πνευματικούς μας ὁδηγούς, ν᾿ ἁπλώνουν πρόθυμα χέρι βοηθείας ἀλλά νά μήν εἶναι ἀρκετοί. Ἕνα σχέδιο ὡρίμαζε μέσα μου».
696.. Ὅ.π., σελ. 6: «Ἡ ἐπιθυμία νά ἐξασφαλισθῇ ἕνας ἀκόμη μαθητής τοῦ Χριστοῦ μέ ἁγνή καρδιά, μέ μπράτσα ἀτσαλένια καί λαμπερά μάτια, μέ συνεπῆρε κι εἶπα πολλά».
697.. Ὅ.π., σελ. 4-5: «Δέν εἶναι μόνο παιδιά μας τά παιδιά τῶν πόλεων… Παιδί μας εἶσαι καί σύ. Ἴσα κι ὅμοια, ἀγαπητό παλληκάρι τῆς ἐξοχῆς, πού νωρίς-νωρίς ἀφήνεις τήν ξένοιαστη ζωή τοῦ θρανίου καί παίρνεις ἀπό μικρός ἐπάνω σου μέρος ἤ κι ὁλόκληρο τό φορτίο τῆς συντηρήσεως τῆς φτωχῆς οἰκογένειάς σου».

..........Τρία ἀπό τά ἄρθρα τῆς ἑνότητας χρήζουν ἰδιαίτερης προσοχῆς, διότι σχετίζονται μέ ἀντίστοιχες σύγχρονες ἐκκλησιαστικές προσωπικότητες. Εἶναι οἱ ὁμιλίες τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ Καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ» (μετέπειτα Μητροπολίτης Πειραιῶς Καλλίνικος), «Ἐπί τῇ κουρᾷ εἰς Μοναχόν τοῦ θεολόγου Ἀθ. Λενῆ» (τοῦ μετέπειτα Μητροπολίτη Καλαβρύτων καί Αἰγιαλείας Ἀμβροσίου), «Ἐπί τῇ εἰς Μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου» (τοῦ μετέπειτα Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, 1998 - 2008), οἱ ὁποῖοι τότε εἶχαν ἐπανδρώσει μετεωρίτικη Μονή.

2.5. Διδακτικές πραγματεῖες

«Κοντά στό ἀγροτόπαιδο»

Ἡ συγγραφή τοῦ βιβλίου ἔγινε ὕστερα ἀπό τήν παραίνεση τοῦ καρδιακοῦ φίλου τοῦ Διονυσίου, τοῦ Σαλαμῖνος Γενναδίου⁶⁹⁴, ἀλλά καί ὡς ἐκπλήρωση τῆς ποιμαντικῆς ἀνησυχίας τοῦ ἴδιου⁶⁹⁵. Στήν Ἐθνική βιβλιοθήκη Ἀθηνῶν διασώθηκε μόνον ἡ δεύτερη ἔκδοση τοῦ ἔργου (τοῦ 1956).
..........Ἡ μορφή τῆς κατήχησης εἶναι ἀφηγηματική, μέ τήν ἰδιαίτερη ἔμφαση στό διάλογο μεταξύ τοῦ ἱερέα καί τοῦ ἐφήβου. Ὁ διάλογος κάνει τό παιδί νά συμμετέχει ζωηρά στή συζήτηση, νά σκέφτεται, νά ψάχνει ἀπαντήσεις. Ὁ ἱερέας, ἀπό τήν πλευρά του, ὁδηγεῖ τή σκέψη τοῦ κατηχούμενου παιδιοῦ στή σωστή κατεύθυνση. Ὁ συγγραφέας Ποιμενάρχης κάνει μελετημένα βήματα στό σύγγραμμά του, γιά νά κερδίσει γιά τό Χριστό⁶⁹⁶ τόν ἔφηβο ἀναγνώστη τῆς περιφέρειας⁶⁹⁷.

698.. «Ἐλευθέρα Γνώμη» ἀπό 11.7.1960, ἄρθρο «Διονύσιος, ὁ λογοτέχνης Δεσπότης»: «Τώρα πού οἱ καιροί ἀλλάξανε καί ἐπιχειρεῖται μιά ἀπότομη ἀπομάκρυνση ἀπό τά πάτριά μας, τώρα πού ἡ φθοροποιός μίμηση ξενικῶν τρόπων ζωῆς καί συστημάτων ... εἶναι ἐπιτακτική ἡ ἀνάγκη διατήρησης τῶν ὅσων οἱ πατέρες μας διδάξανε κι ἀφήσανε ὡς ἱερή παρακαταθήκην τοῦ Γένους μας, ἐφ᾿ ὅσον μάλιστα δέν ὑπάρχουν εἰδικά βιβλία τῆς ἀγωγῆς τοῦ πολίτη καί δέν γίνεται ἡ δέουσα διδασκαλία αὐτῆς πρωταρχικῶς ὡς κύριου μαθήματος εἰς τά σχολεῖα μας. Δέν εἶναι ὑπερβολή, οὔτε μπορεῖ νά θεωρηθῇ ὡς κολακεία, ἄν ποῦμε ὅτι τό ἔργο τοῦ καλοῦ μας Δεσπότη "Κοντά στό ἀγροτόπαιδο" εἶναι τό πιό κατάλληλο, τό πιό χρήσιμο καί καλλίτερο ἔργο, πού θά διδάξει στίς νέες γενεές μας, τό καθῆκον πρός τήν πατρίδα, τό χρέος πρός τό συνάνθρωπο, πού θά δώσει τούς αὐριανούς καλούς πολίτας».
699 ..Ὁ Διονύσιος πάντοτε βρισκόταν κοντά στούς νέους, γνώριζε καλά ὅλες τίς ἀνάγκες καί τίς δυσκολίες τους, ὅπως φαίνεται καί ἀπό τήν πλούσια ἀλληλογραφία του μέ τούς νέους. Νά παραθέσουμε ἐδῶ γιά παράδειγμα ἕνα γράμμα του πρός στρατιώτη νέο: «4 Σεπτεμβρίου 1965. Ἀγαπητέ, … Ὡς στρατιώτης τώρα, πρέπει νά προσέξητε ἰδιαιτέρως. Εἶναι ἕνα μεγάλο σχολεῖον τό στρατιωτικόν. Σπουδάζων τις εἰς αὐτό, εἶναι δυνατόν μεγάλως νά ὠφεληθῇ. Διότι βλέπει καί διαπιστώνει πῶς σκέπτονται καί πολιτεύονται οἱ ἄλλοι. Ἐάν δέν προσέξῃ, ὅμως, εἶναι δυνατόν καί νά καταστραφῇ ὁλοσχερῶς. Πάρα πολλοί νέοι χάνονται εἰς τόν στρατόν. Ἀποβάλλουν τήν αἰδώ καί ρίπτονται εἰς τήν ἁμαρτωλήν καί ἄσωτον ζωήν ἀσυγκράτητοι. Φθείρουν ψυχήν καί σῶμα καί καθίστανται ἀνίκανοι διά τρανά καί μεγάλα ἰδανικά».
700.. Μητρ. Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 8: «… τό μυαλό ἄρχισε κιόλα τό ἔργο του. Προσπαθοῦσα νά ξεχωρίσω τά προβλήματα, πού μποροῦν ν᾽ ἀπασχολοῦν ἕνα παιδί τῆς ἐξοχῆς καί νά ἑτοιμάσω τό θέμα κάθε μιᾶς ἀπό τίς συναντήσεις, πού εἶχα ὁρίσει μέ τό ἀγαπητό μου παλληκάρι τῆς γῆς…».
701.. Ὅ.π., σελ. 6–7: «Πρέπει παντοῦ, καί στίς πόλεις καί στά χωριά, ν᾿ ἀκουσθῆ, ν᾿ ἀκουσθῆ ἡ ἀλήθεια τοῦ Χριστοῦ. Ἄχ τί δυστυχία! Πολλή ἡ δουλειά, λίγοι οἱ ἐργάτες. … Ἄς εὐχηθοῦμε ὅλοι νά πληθύνουν σιγά-σιγά καί νά φθάσουν σέ κάθε γωνιά τῆς Ἑλληνικῆς γῆς οἱ ἐργάτες τοῦ εὐαγγελίου καί νά σπείρουν ἄφθονα, πλούσια τό λόγο τοῦ Θεοῦ πού ξεκαινουργώνει τούς ἀνθρώπους καί τούς κάνει εὐτυχισμένους. Ὅμως στό μεταξύ τί θά γίνη;».
702.. Ὅ.π., σελ. 7: «Θά ποῦμε μερικά πράγματα πού θά εἶναι χρήσιμα σέ σένα, πού θά μποροῦσαν νά βοηθήσουν τούς φίλους σου μά κι ὅλα τά παιδιά τοῦ λόγγου καί τοῦ κάμπου…».

..........Τό εἶδος τῆς πραγματείας παρουσιάζει ἕνα διδακτικό ἐγχειρίδιο⁶⁹⁸, πού ὑποδεικνύει στούς ἱερεῖς τή σωστή πορεία τῆς κατήχησης, μέ πρακτικά θέματα, πού ἀφοροῦν στήν καθημερινή ζωή699 καί μέ σύστημα στό σχέδιο τῶν μαθημάτων⁷⁰⁰.
..........Ὁ πρόλογος· ἡ γνωριμία: ὁ ποιμένας κερδίζει τό ἐνδιαφέρον τοῦ παλικαριοῦ πού μπῆκε στήν ἐκκλησία ἀπό περιέργεια. Μέ τή σύντομη συνομιλία ὁ ἱερέας καταφέρνει νά προσανατολίσει τήν ἐλεύθερη βούληση τοῦ νέου πρός ἀναζήτηση μιᾶς πνευματικῆς καθοδήγησης. Ἐκτίθεται τό πρόβλημα τῆς κατήχησης στά χωριά⁷⁰¹, ὅμως ἡ ἐφευρετικότητα τοῦ ποιμένα δίδει τήν πρακτική λύση γιά τή συγκεκριμένη περίπτωση τοῦ ὀλιγογράμματου νέου, πού βρέθηκε γιά λίγες μόνο μέρες στήν πόλη καί, μαθαίνοντας ὁ ἴδιος, θά γινόταν ἱεραπόστολος στό χωριό του⁷⁰².

703.. Ὅ.π., σελ. 4: «– Ἔχει λοιπόν κι ὁ Χριστός στρατό; εἶπε. – Πῶς δέν ἔχει… – Καί ποιοί εἶναι οἱ στρατιῶτες του; – Ὅλοι ὅσοι τόν ἀγαποῦν. Μά ἰδίως οἱ νέοι... Ἐσύ, οἱ φίλοι σου…».
704.. Ὅ.π., σελ. 4: «… μέ τά κατηχητικά τους σχολεῖα, τίς ὁμάδες, τίς λέσχες, τίς ψυχαγωγίες καί τά τόσα ἄλλα εὐχάριστα καί ζηλευτά μέσα γιά τόν καταρτισμό καί τήν πρόοδό τους στή ζωή τοῦ Χριστοῦ».
705.. Ὅ.π., σελ. 15: «Βάλε, βάλε τόν Χριστό Κυβερνήτη στό πλοῖο τῆς ζωῆς σου, ἀγαπητό μου ἀγροτόπαιδο, καί θά πετύχης πολύ περισσότερα κι ἀπ᾿ ὅσα ὀνειρεύεσαι κι ἐλπίζεις..».
706 ..Ὅ.π., σελ. 14: «… ὁ Χριστός στό τιμόνι, καί τότε μόνο θά φτάσωμε στό λιμάνι. Ἡ τρικυμία τότε θά γίνη γαλήνη, ἡ σκληρότητα γλυκύτητα. Χωρίς ναυάγια, χωρίς ἀβαρίες θά περάσωμε τό φουρτουνιασμένο πέλαγο τῆς ζωῆς, γιά νά καταντήσωμε στ᾿ ἀσφαλισμένο λιμάνι, πού εἶναι ἡ ἀνοιχτή ἀγκαλιά τοῦ Θεοῦ».
707.. Ὅ.π., σελ. 17: «Τό σπίτι μας τό μεγάλο ἤ μικρό, τό φτωχό ἤ πλούσιο, μά πάντα ἁγιασμένο καί εὐλογημένο ἀπό τόν Χριστό, πού εἶναι ὁ στύλος του, τό κεφάλι κάθε οἰκογενείας».
708.. Ὅ.π., σελ. 25: «…ὁ Χριστός μας ἔγινε ἄνθρωπος στή γῆ, δίνοντάς μας σέ ὅλα τό παράδειγμα, πῶς δηλαδή πρέπει νά ζοῦμε, μᾶς ἔδειξε μέ τή διαγωγή του, καί πῶς πρέπει νά φερώμαστε στούς γονεῖς μας. Ἔδειχνε ὁ ἴδιος μεγάλο σεβασμό στήν Παναγία μητέρα του καί στόν προστάτη του Ἰωσήφ. Ἦταν ὑπάκουος καί πειθαρχικός σέ ὅ,τι τοῦ ἔλεγαν».
709.. Ὅ.π., σελ. 47.
710.. Ὅ.π., σελ. 49: Αὐτό σημαίνει: «εὐτυχισμένοι ὅσοι ἔχουν μέσα τους τήν εἰρήνη καί τήν μεταδίδουν καί στούς ἄλλους, ὅσοι κάνουν τούς διπλανούς τους νά ἔχουν εἰρήνη καί μεταξύ τους καί μέ τόν ἴδιο τόν Θεό. Αὐτοί θά ἀναγνωρισθοῦν καί θά διακηρυχθοῦν στούς οὐρανούς σάν παιδιά τοῦ Θεοῦ (Ματθ. ε΄, 9)».
711.. Ὅ.π., σελ. 51: «..οἱ ψεῦτες ὅπως λέει ὁ Χριστός, εἶναι παιδιά τοῦ Σατανᾶ, τοῦ ἀρχιψεύτη…».
712.. Ὅ.π., σελ. 73: «Ὁ Θεός σέ καλεῖ σ᾿ αὐτόν τόν μεγάλο καί τόν πιό εὐγενικό ἀγῶνα. "Ἅγιοι γίνεσθε"! μᾶς λέγει καί "Ἀγωνίζεσθε"! Χρειάζεται λοιπόν ἡρωϊσμός, μά τά νειᾶτα εἶναι πλασμένα γιά τόν ἡρωϊσμό. Ἡ χαρά τῆς ζωῆς δίνεται στούς νικητάς. Κι ὁ ἀγωνοθέτης Χριστός αὐτούς στεφανώνει».
713.. Ὅ.π., σελ. 80: «Ἀπό τά μικρά Του χρόνια κοντά στόν καλό προστάτη τῆς Ἁγίας Μητέρας Του, τόν Ἰωσήφ, δούλευε τήν τέχνη: Κοπίαζε κι ἵδρωνε τήν ἐργασία ὥς τά τριάντα του χρόνια, γιά νά μᾶς ἀφήσῃ ἕνα ὑπέροχο καί μοναδικό παράδειγμα…».

..........Στά 9 κεφάλαια τῆς πραγματείας θίγονται τά ζητήματα: Ἡ προετοιμασία γιά τή ζωή˙ Ἡ οἰκογένεια (γονεῖς, ἀδέλφια)˙ Ἡ κοινωνία˙ Ἡ δημιουργία τοῦ ἀνθρώπου καί ἡ ἡθική˙ Ἡ ἐργασία˙ Οἰκοδομή χριστιανικοῦ πολιτισμοῦ˙ Ψυχαγωγία˙ Γάμος˙ Ἡ ἐν Χριστῷ ζωή.
..........Ἡ χριστοκεντρικότητα τῆς Κατήχησης: Ὁ κατηχούμενος νέος εἶναι στρατιώτης τοῦ Χριστοῦ, δηλαδή αὐτός πού Τόν ἀγαπᾶ⁷⁰³ καί μαθαίνει νά ἀγωνίζεται γιά νά τηρήσει τόν λόγο τοῦ Χριστοῦ, ὥστε νά μιμεῖται τή ζωή Του⁷⁰⁴· ὁ Χριστός εἶναι Κυβερνήτης τοῦ πλοίου τῆς ζωῆς τοῦ νέου⁷⁰⁵ στήν ἐπικίνδυνη θάλασσα⁷⁰⁶· ὁ Χριστός εἶναι ἡ κεφαλή τῆς οἰκογένειας⁷⁰⁷· ὁ Χριστός εἶναι παράδειγμα ὑπακοῆς στούς γονεῖς γιά τούς νέους⁷⁰⁸· ἡ στάση τοῦ ἐφήβου στήν κοινωνία πρέπει νά ρυθμίζεται σύμφωνα μέ τά λόγια τοῦ Χριστοῦ «νά κάνωμε στούς ἄλλους ὅ,τι θέλομε νά κάνουν ἐκεῖνοι σέ μᾶς»⁷⁰⁹· ὁ μαθητής τοῦ Χριστοῦ ἑνοποιεῖ καί συμφιλιώνει κατά τό μακαρισμό «μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοί υἱοί Θεοῦ κληθήσονται»⁷¹⁰· ὁ ψεύτης δέν ἔχει σχέση μέ τόν Χριστό⁷¹¹· ὁ Χριστός εἶναι ὁ ἀγωνοθέτης, πού καλεῖ τόν νέο σ᾿ ἕναν μεγάλο ἀγώνα, μετά τή διεκπεραίωση τοῦ ὁποίου θά τόν στεφανώσει⁷¹² καί τέλος ὁ Χριστός διδάσκει μέ τό παράδειγμά Του, ὅτι ἡ ἐργασία εἶναι τό καθῆκον μας⁷¹³.

714. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 140.

..........Συμπεραίνοντας, θά σημειώσουμε μόνον ὅτι ὡς ἐκκλησιαστικός συγγραφέας ὁ Τρίκκης Διονύσιος ἀντλοῦσε ἀποκλειστικά ἀπό τήν ποιμαντική του ἰδιότητα, μέ μιά θεμελιώδη ἀρχή: «τό χριστιανικόν βιβλίον εἶναι πάντοτε φροντισμένον, γραμμένον μέ προσοχήν, δέν προχειρολογεῖ ποτέ, ὅπως κάμνουν συνήθως τά διάφορα "λογοτεχνικά βιβλία"»⁷¹⁴. Τά κείμενά του ἀποδεικνύουν, ὅτι ὁ Χριστός μέ τή διδασκαλία Του δίνει ὄχι ἁπλῶς λύσεις, ἀλλά σώζει.